Trong cơn lốc chuyển động của truyền thông số, khi công nghệ, internet và mạng xã hội làm thay đổi sâu sắc cách công chúng tiếp nhận thông tin, báo in đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Nhiều tờ báo danh tiếng trên thế giới đã thu hẹp, chuyển dịch hoặc dừng xuất bản bản in. Nhưng báo in không vì thế mà mất đi giá trị. Tại Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên, báo in đang được nhìn nhận theo một cách khác: Tiếp tục giữ vai trò nền tảng trong hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng hiện đại.
Lãnh đạo, biên tập viên Báo Thái Nguyên (trước hợp nhất) trao đổi, chỉnh sửa bản bông báo in thời sự. Ảnh: T.L
Tờ báo bắt đầu từ một câu chuyện
Có một điều rất dễ bị quên đi trong thời đại xuất bản tức thời: một tờ báo in không bao giờ bắt đầu từ chiếc máy in. Nó bắt đầu từ một ý tưởng. Có thể là một cuộc trò chuyện tình cờ của phóng viên với người dân. Một con số đáng suy nghĩ trong một báo cáo, một câu chuyện về người công nhân, người nông dân, nhà khoa học hay cán bộ cơ sở... Từ những “đầu vào” ấy, phóng viên lên đường. Họ tìm kiếm nhân vật, kiểm chứng thông tin, ghi chép, chụp ảnh, thu thập dữ liệu, phỏng vấn và quan sát thực tế. Một bài báo tốt vì thế không chỉ được tạo nên bởi khả năng viết, mà trước hết bởi khả năng phát hiện vấn đề và đi đến tận cùng sự thật.
Trong tòa soạn hiện đại, tác phẩm sau khi hoàn thành cũng chưa phải là điểm kết thúc. Nó mới chỉ bước vào một hành trình khác. Biên tập viên đọc, thẩm định, chỉnh sửa; thư ký tòa soạn cân đối nội dung, xác định vị trí và dung lượng; lãnh đạo phòng, Ban Biên tập tiếp tục xem xét góc tiếp cận, tính chính xác, tính định hướng và giá trị thông tin. Những câu chữ được cân nhắc, những chi tiết được kiểm chứng, những tít bài được lựa chọn.
Rồi đến họa sĩ, phóng viên ảnh, bộ phận kỹ thuật. Một bài viết hay cần được đặt trong một không gian thị giác tương xứng. Tít, sapo, ảnh, box thông tin, đồ họa, màu sắc, cỡ chữ, cách phân trang… tất cả phải cùng kể một câu chuyện. Sau đó là sửa morat, một dấu chấm, một con số, một dòng chú thích ảnh hay một lỗi chính tả tưởng nhỏ nhưng đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng của cả sản phẩm. Cuối cùng là in ấn, đóng gói, vận chuyển và phát hành. Phía sau một trang báo là cả một tập thể. Có lẽ đây là giá trị quan trọng nhất cần được nhìn nhận khi nói về báo in hôm nay: báo in là sản phẩm của tập thể.
Trong quan điểm của Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên Đỗ Xuân Hòa, trước những biến động mạnh mẽ của môi trường truyền thông, báo in không thể giữ cách làm cũ, nhưng cũng không vì thế mà đánh mất vị trí của mình. Điều cần thiết là nhìn nhận lại giá trị của báo in, đầu tư vào chất lượng nội dung, hình thức và đội ngũ, đồng thời đặt báo in trong tổng thể một cơ quan truyền thông đa nền tảng. Nói cách khác, báo in không phải “đối thủ” của báo điện tử, phát thanh hay truyền hình. Các loại hình ấy phải bổ trợ cho nhau.
Một vấn đề có thể được đưa lên nền tảng số để thông tin nhanh; được truyền tải bằng phát thanh, truyền hình để tăng sức lan tỏa; rồi được chắt lọc, phân tích và thể hiện sâu hơn trên báo in. Ngược lại, một tuyến bài được đầu tư công phu trên báo in có thể trở thành nguồn chất liệu để phát triển thành podcast, video, infographic, e-magazine hay các sản phẩm mạng xã hội. Đó chính là tư duy tòa soạn hội tụ.
Không chạy đua với tốc độ, cạnh tranh bằng chiều sâu
Báo in sẽ rất khó tồn tại nếu cố chạy đua với điện thoại thông minh về tốc độ. Khi một sự kiện xảy ra, mạng xã hội có thể truyền đi hình ảnh chỉ vài giây sau đó. Báo điện tử có thể cập nhật liên tục từng diễn biến. Trong cuộc đua ấy, báo giấy không có lợi thế. Nhưng báo in có một lợi thế khác: thời gian để suy nghĩ.
Một bài phân tích chính sách, một phóng sự dài, một hồ sơ nhân vật, một tuyến bài về những vấn đề xã hội phức tạp… không nhất thiết phải được đọc trong vài phút. Người đọc có thể ngồi xuống, lật từng trang, dừng lại ở một biểu đồ, đọc lại một đoạn viết, đối chiếu các thông tin và tự hình thành nhận thức của mình.
Đó là khoảng lặng mà đời sống truyền thông số ngày càng thiếu. Vì thế, tương lai của báo in không nên được đo bằng việc nó có thể đưa tin nhanh đến đâu, mà bằng việc nó có thể giúp công chúng hiểu sâu đến mức nào.
Cán bộ, người lao động Nhà in Báo Thái Nguyên
(nay là Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên)
kiểm tra sản phẩm báo in đặc biệt. Ảnh: T.L
Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên Nguyễn Ngọc Sơn nhìn nhận sự phát triển của báo chí trong thời đại số gắn chặt với công nghệ và mô hình đa nền tảng. Công nghệ giúp báo chí xuất bản nhanh hơn, tiếp cận công chúng rộng hơn và tạo ra những phương thức thể hiện phong phú hơn. Nhưng công nghệ, theo nghĩa đó, không thể thay thế giá trị cốt lõi của nghề báo.
Công nghệ có thể giúp một bài viết được lan truyền đến hàng triệu người. Nhưng chỉ có nội dung có trách nhiệm mới tạo ra niềm tin. Công nghệ có thể giúp một tòa soạn xuất bản nhanh hơn. Nhưng chính đội ngũ làm báo quyết định thông tin ấy có chính xác, nhân văn và có ích hay không. Đây cũng là hướng đi mà Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên đang từng bước xác lập: phát triển đa nền tảng nhưng không để công nghệ làm lu mờ bản chất của báo chí.
Từ báo in đến báo điện tử, phát thanh, truyền hình, video, podcast, infographic, e-magazine và mạng xã hội, mỗi nền tảng có một cách kể chuyện khác nhau. Nhưng phía sau tất cả vẫn phải là một quy trình làm báo nghiêm túc. Trong đó, báo in có thể giữ vai trò như một “bộ lọc” của dòng thông tin.
Với Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên, để báo in thực sự giữ vai trò nền tảng, điều quan trọng không phải là níu giữ một phương thức xuất bản cũ, mà là làm mới nó bằng tư duy hiện đại. Một tờ báo in có thể được tạo ra bằng giấy, mực và máy in. Nhưng giá trị của nó được tạo nên từ trí tuệ, trách nhiệm và tâm huyết của cả một tập thể.
Nếu được đầu tư đúng hướng, được làm mới bằng công nghệ, được nâng đỡ bởi một tập thể chuyên nghiệp và được dẫn dắt bởi tư duy báo chí hiện đại, báo in hoàn toàn có thể tiếp tục là nền tảng nội dung, nền tảng nghề nghiệp và nền tảng giá trị trong một cơ quan báo chí đa phương tiện.