Những ngày tháng Tám lịch sử, sườn Đông dãy Tam Đảo dường như mang một sắc thái riêng. Giữa núi rừng xanh thẳm, Di tích nơi thành lập Đội Cứu quốc quân Phạm Hồng Thái tại xóm Hòa Bình, xã Quân Chu, tỉnh Thái Nguyên lặng lẽ kể câu chuyện về một thời kỳ cách mạng sục sôi.
Xã Quân Chu tổ chức giáo dục truyền thống cách mạng cho quần chúng ưu tú tại Di tích Nơi thành lập Đội cứu quân Phạm Hồng Thái.
Ít ai biết rằng, trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, vùng đất này từng là một điểm nút quan trọng trên tuyến liên lạc giữa Việt Bắc với Trung ương Đảng. Từ đây, nhiều cán bộ cách mạng từ miền xuôi lên Tân Trào hoạt động và ngược lại. Những tên tuổi như Nguyễn Lương Bằng, Võ Nguyên Giáp, Chu Văn Tấn, Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt... từng qua lại vùng đất này.
Từ căn cứ giữa núi rừng đến đội quân cách mạng
Khoảng những năm 1940-1942, ông Nguyễn Huy Minh, bí danh Thạch Sơn, cùng gia đình đến khu vực chân núi phía Đông Tam Đảo khai hoang, lập ấp, mở lò đốt than. Địa danh Lán Than cũng ra đời từ đó.
Để săn bắn, phòng thú dữ và bảo vệ cơ sở, gia đình ông mua được một số súng săn, súng kíp, giáo mác. Những phương tiện ban đầu ấy dần trở thành vũ khí phục vụ hoạt động cách mạng.
Cuối năm 1942, đầu năm 1943, Đội tự vệ Tam Đảo được thành lập do ông Nguyễn Huy Minh phụ trách. Đến tháng 8-1944, đội đã có hơn chục chiến sĩ, hoạt động trên địa bàn rộng, từ Quân Chu, Cát Nê, Ký Phú của Đại Từ đến Phúc Thuận và vùng Tam Đảo.
Sau khi trực tiếp kiểm tra, đồng chí Chu Văn Tấn, Chỉ huy trưởng Chiến khu Hoàng Hoa Thám, công nhận Đội tự vệ Tam Đảo là một tổ chức cách mạng. Đầu tháng 4-1945, các lực lượng được hợp nhất thành Đội du kích Cao Sơn. Sau sự kiện thành lập Việt Nam Giải phóng quân, Đội du kích Cao Sơn đổi tên thành Trung đội Giải phóng quân Phạm Hồng Thái, do Nguyễn Huy Minh làm Trung đội trưởng.
Từ căn cứ giữa núi rừng Tam Đảo, những người lính cách mạng thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền, vận động nhân dân, xây dựng cơ sở Việt Minh, phá tề, trừ gian, chống Nhật, bảo vệ cơ sở và giữ đường dây liên lạc từ miền xuôi lên căn cứ địa Tân Trào, Định Hóa.
Những chiến công của Trung đội ngày càng ghi dấu rõ nét. Tháng 6-1945, lực lượng phối hợp với nhân dân phá kho thóc Nhật tại Tràng Dương, Vạn Thọ. Ngày 16/7/1945, Trung đội đánh đồn Tam Đảo, tiêu diệt quân Nhật và giải phóng những người bị giam giữ. Đến những ngày Tổng khởi nghĩa, lực lượng tiếp tục xuống núi, phối hợp với các đơn vị cách mạng, góp phần giải phóng vùng Nam Thái Nguyên và giành chính quyền tại tỉnh lỵ ngày 20/8/1945.
Bà Triệu Thị Vân lần lại tên người cha của mình trên bia di tích.
Những câu chuyện ấy hôm nay vẫn được lưu giữ qua ký ức của những người đi trước. Bà Triệu Thị Vân, người dân xóm Hòa Bình, xã Quân Chu, vẫn nhớ những câu chuyện cha mình kể về những năm tháng tham gia cách mạng. Cha bà, ông Triệu Sinh Thành, sau khi tham gia Đội cứu quốc quân được đặt tên là Triệu Hồng Phong. Ông từng chiến đấu tại khu vực Lán Than, tham gia phục kích quân Pháp. Có lần, ông bị địch phát hiện và bắn trượt, rất may viên đạn chỉ làm rách vai áo.
Những câu chuyện tưởng như bình dị ấy lại khiến lịch sử trở nên gần gũi hơn. Bởi phía sau những dòng chữ trên bia đá là những con người bằng xương, bằng thịt đã sống, chiến đấu và đặt cược tuổi thanh xuân cho độc lập dân tộc.
Để di tích trở thành điểm đến của hôm nay
Năm 2006, Di tích lịch sử Đội Cứu quốc quân Phạm Hồng Thái được tỉnh Thái Nguyên công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh và được đầu tư trùng tu. Khu di tích hiện có bia đá ghi danh những chiến sĩ thuộc Trung đội Giải phóng quân Phạm Hồng Thái.
Theo ông Dương Văn Hinh, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Quân Chu, địa phương xác định đây là một di tích có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ. Hằng năm, xã thực hiện duy tu, bảo dưỡng, phối hợp với các tổ chức, đoàn thể bảo vệ cảnh quan và phát huy giá trị di tích.
Đáng chú ý, tỉnh Thái Nguyên đang giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND xã Quân Chu thực hiện các thủ tục nâng cấp Di tích lịch sử Phạm Hồng Thái thành di tích lịch sử cấp quốc gia. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tiếp tục khẳng định, bảo tồn và phát huy giá trị của một địa chỉ gắn với phong trào cách mạng ở vùng Đông Tam Đảo.
Không chỉ mang giá trị lịch sử, di tích còn nằm trong không gian cảnh quan giàu tiềm năng của Quân Chu. Gần đó là chùa Thiên Tây Trúc, những khu sinh thái và cảnh quan núi rừng Tam Đảo. Sự kết nối này tạo nên một không gian du lịch vừa có yếu tố lịch sử, văn hóa, tâm linh, vừa gắn với sinh thái, nghỉ dưỡng.
Bà Bàn Thị Hạnh, người dân xóm Trung Tâm, xã Quân Chu, cho biết: Du khách đến khu vực này ngày càng có xu hướng kết hợp nhiều trải nghiệm tìm hiểu lịch sử, chiêm bái tại chùa và nghỉ dưỡng tại các điểm sinh thái. Theo bà, chính sự kết hợp giữa những giá trị ấy đang tạo thêm sức hút cho du lịch địa phương.
Đó cũng là hướng đi được địa phương kỳ vọng trong quá trình phát huy giá trị di tích. Lịch sử không chỉ được lưu giữ trong những tấm bia, những câu chuyện kể hay những trang sử, mà cần được đưa đến gần hơn với cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ.
Từ một căn cứ cách mạng giữa núi rừng, Quân Chu hôm nay đã đổi thay. Xóm Hòa Bình với chủ yếu là đồng bào dân tộc Dao đang phát triển kinh tế từ trồng rừng, trồng chè, từng bước khai thác tiềm năng cảnh quan và bản sắc văn hóa để phát triển du lịch sinh thái.
Các dòng suối ở Quân Chu thu hút đông đảo du khách đến nghỉ dưỡng dịp Lễ Quốc khánh năm nay.
Trong dòng người về với Quân Chu hôm nay, có những người tìm đến để chiêm bái, nghỉ dưỡng; cũng có những người muốn tìm hiểu một phần lịch sử cách mạng của vùng đất. Mỗi người một mục đích, nhưng cùng gặp nhau ở một không gian mà quá khứ và hiện tại đang được kết nối.
80 năm sau Cách mạng Tháng Tám, bia đá tại Lán Than vẫn lặng lẽ giữa màu xanh Tam Đảo. Tên tuổi những người từng có mặt trong Trung đội Giải phóng quân Phạm Hồng Thái vẫn được nhắc nhớ.
Đó không chỉ là sự tri ân đối với những người đã góp phần làm nên mùa Thu độc lập. Đó còn là cách để một địa chỉ đỏ tiếp tục sống trong đời sống hôm nay, trở thành nơi giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước và mở ra những giá trị mới cho cộng đồng.
Từ những bước chân cách mạng năm xưa đến những bước chân du khách hôm nay, hành trình phát huy giá trị Di tích Đội Cứu quốc quân Phạm Hồng Thái đang tiếp tục được nối dài trên sườn Đông Tam Đảo.