Từ một vùng căn cứ cách mạng, nơi đồng bào các dân tộc từng chở che, nuôi dưỡng phong trào cách mạng, Phú Xuyên hôm nay đang phát huy truyền thống đoàn kết, nỗ lực phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng quê hương ngày càng khởi sắc.
Ông Lê Nguyên Tố ghi chép cẩn thận lịch sử xã Phú Xuyên.
Giá trị lịch sử còn mãi
Những ngày tháng Tám lịch sử, ông Lê Nguyên Tố, sinh năm 1948, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Phú Xuyên, lại tìm về những trang ghi chép về lịch sử quê hương. Những câu chuyện ông kể phần lớn được nghe từ người cậu là ông Lương Ngư Long - cán bộ tiền khởi nghĩa, cùng các bậc tiền bối từng trực tiếp tham gia phong trào cách mạng tại địa phương.
Theo lời kể của ông Tố, những năm trước Cách mạng Tháng Tám, phong trào cách mạng ở Phú Xuyên được nhen nhóm và phát triển chủ yếu trong đồng bào dân tộc thiểu số. Từ những cơ sở cách mạng ban đầu, phong trào dần lan rộng, tạo dựng nền tảng để địa phương trở thành một trong những cái nôi cách mạng trên địa bàn Đại Từ.
Năm 1944, khu B Nguyễn Huệ được xây dựng, trở thành địa bàn tập hợp, huấn luyện lực lượng cách mạng. Những gia đình như ông Cao Thăng ở khu vực Yên Cư, ông Thầy Sâu ở xóm Vẽ trở thành những cơ sở quan trọng. Trong điều kiện địch kiểm soát gắt gao, những căn nhà, gian buồng lại trở thành nơi hội họp bí mật, che giấu cán bộ cách mạng.
Ông Lê Nguyên Tố cho biết: Ngày 12/2/1945 (âm lịch), lá cờ đỏ sao vàng được cắm và tung bay trên đầu cầu Trà, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong phong trào cách mạng ở Phú Xuyên, mở đầu cho sự sụp đổ của chính quyền thực dân, phong kiến tại địa phương.
Chính quyền cách mạng được thành lập, đưa Phú Xuyên trở thành một trong những địa bàn giành chính quyền sớm trên địa bàn huyện Đại Từ. Từ đó, cầu Trà trở thành địa danh lịch sử, gắn với những dấu mốc quan trọng của phong trào cách mạng địa phương.
Ngày 24/4/1945, cơ sở Việt Minh tại xã Phú Xuyên được thành lập, tạo nền tảng để phong trào cách mạng tiếp tục phát triển. Với vị trí là một trong những địa phương giành chính quyền sớm, sau Cách mạng tháng Tám, Phú Xuyên trở thành địa bàn quan trọng để nhiều cơ quan Trung ương, Chính phủ và các đơn vị đóng quân, hoạt động trong những năm kháng chiến.
Đến hôm nay, địa phương có 3 di tích lịch sử cấp quốc gia và 2 di tích lịch sử cấp tỉnh, trong đó có các địa điểm gắn với hoạt động của các tổ chức cách mạng và Chiến khu Nguyễn Huệ.
Từ truyền thống đoàn kết đến sức bật phát triển
Phú Xuyên hôm nay đã có nhiều đổi thay. Sau sáp nhập, Phú Xuyên có diện tích 64,58km², 5.657 hộ với 22.850 nhân khẩu, 19 dân tộc cùng chung sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 41,16%.
Nếu những năm tháng cách mạng để lại cho Phú Xuyên một truyền thống quý báu, thì hôm nay, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang mở ra cách làm mới, gần dân và hiệu quả hơn. Cải cách hành chính gắn với chuyển đổi số được đẩy mạnh.
Hiện nay, hồ sơ công việc, hồ sơ thủ tục hành chính được xử lý trên môi trường mạng đạt 100%. Tính đến ngày 14/7/2026, Cổng Dịch vụ công quốc gia công bố điểm chỉ số đánh giá sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp xã Phú Xuyên đạt 97,92 điểm, xếp vị trí 3/92 đơn vị trên toàn tỉnh.
Tính đến ngày 14/7/2026, Phú Xuyên xếp vị trí 3/92 xã, phường của tỉnh về điểm chỉ số đánh giá sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.
Ông Ngô Mạnh Thơ, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Xuyên, nhấn mạnh: Địa phương luôn quan tâm đến phát triển kinh tế - xã hội và an sinh cho nhân dân. Về phát triển kinh tế, địa phương xác định phát triển đa ngành nghề, tăng cường công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ, đồng thời quy hoạch một khu vực nông nghiệp công nghệ cao để phát triển kinh tế kết hợp dịch vụ, du lịch để tăng thu nhập cho nhân dân.
Từ lợi thế đất đai, khí hậu và truyền thống sản xuất, nông nghiệp tiếp tục là một trong những trụ cột kinh tế của địa phương. Chè là cây trồng chủ lực, với tổng diện tích 630ha, trong đó 590ha chè kinh doanh. Địa phương đang sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, chè hữu cơ trên 70ha và cấp mã số vùng trồng cho 6 vùng với diện tích hơn 43ha.
Ông Nguyễn Văn Thuận, Giám đốc HTX chè Tuất Thoi, xã Phú Xuyên, cho biết: Xã rất quan tâm phát triển mô hình hợp tác xã, có nhiều chương trình hỗ trợ sản xuất, phân bón, liên kết với hộ dân để cùng phát triển kinh tế địa phương, nhất là lĩnh vực sản xuất, chế biến sản phẩm chè.
Phú Xuyên tạo điều kiện để các HTX, người dân phát huy thế mạnh cây chè. Trong ảnh: Sản xuất tại HTX chè Tuất Thoi.
Diện mạo nông thôn cũng được cải thiện từ những việc làm cụ thể. Từ đầu năm 2026 đến nay, xã tổ chức 6 đợt ra quân xây dựng nông thôn mới với hơn 12.000 lượt người tham gia; chỉnh trang đường làng, ngõ xóm, trồng và chăm sóc cây xanh, khơi thông 130km mương, rãnh thoát nước. Những hoạt động ấy không chỉ tạo cảnh quan sạch đẹp mà còn tiếp tục phát huy tinh thần cộng đồng vốn đã trở thành truyền thống của người dân Phú Xuyên.
Những con số ấy cho thấy một Phú Xuyên đang chuyển mình trên nhiều phương diện. Nhưng phía sau những đổi thay hiện tại vẫn là dòng chảy truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ: đoàn kết, yêu nước, cần cù, hiếu học và sẵn sàng vượt qua khó khăn. Đó cũng là cách để những giá trị của một vùng đất cách mạng không chỉ được gìn giữ trong ký ức, mà tiếp tục được bồi đắp trong đời sống hôm nay và mai sau.