Từ những trang nhật ký viết giữa chiến trường, câu chuyện về người lính Vũ Xuân đã được những người làm báo Thái Nguyên kể lại bằng nhiều hình thức. Hơn 20 năm sau, tác phẩm ấy vẫn tiếp tục được những thế hệ hôm nay đón nhận, lan tỏa.
Gia đình em Vũ Đỗ Phương Liên xem phim tài liệu Hành trình theo Nhật ký Vũ Xuân.
Những trang nhật ký của người lính
“Có những trang sách đi cùng năm tháng, thắp trong tim em ánh sáng yêu thương. Có những con người sống vì Tổ quốc, để hôm nay đất nước nở hoa thơm”. Đó là những lời mở đầu trong phần thi đoạt giải Nhất Đại sứ Văn hóa đọc năm 2026 tỉnh Thái Nguyên của em Vũ Đỗ Phương Liên, học sinh lớp 4B, Trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân, phường Phan Đình Phùng.
Cuốn sách em lựa chọn là Nhật ký Vũ Xuân - những trang viết của chính người ông trong gia đình, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Vũ Xuân và những tác phẩm báo chí, phim tài liệu Hành trình theo Nhật ký Vũ Xuân. Với cô học trò nhỏ, những cuốn sách, bài báo, bộ phim không chỉ là một tác phẩm văn học, báo chí hay tư liệu lịch sử, đó còn là một phần ký ức gia đình, nơi em tìm thấy hình ảnh người ông đã dành cả tuổi trẻ cho Tổ quốc.
“Mỗi lần lật mở từng trang nhật ký và đọc lại các tác phẩm báo chí viết về ông, trong lòng cháu lại dâng lên một niềm xúc động và bồi hồi khó tả” - Phương Liên chia sẻ. Những trang nhật ký ấy được Vũ Xuân viết từ năm 1969 đến 1972, trong những năm tháng chiến đấu trên nhiều chiến trường. Người lính quê Thái Nguyên đã đi bộ hàng nghìn cây số qua Trường Sơn, Lào, Campuchia và miền Tây Nam Bộ.
Năm 1974, khi mới 28 tuổi, người lính Vũ Xuân anh dũng hy sinh. Trong những dòng chữ viết giữa chiến trường khói lửa, bên cạnh những gian khổ của người lính là nỗi nhớ gia đình, quê hương và những suy tư về đất nước, về thế hệ mai sau. “Quê mẹ thân thương, con ra đi để giữ gìn, để mang lại những sớm trong lành thật sự vắng hẳn bóng quân thù trên dải đất quê hương”, anh viết. Và có một lời nhắn gửi vẫn khiến những thế hệ sau này xúc động: “Đừng làm hoen ố máu của những người đi trước”. Những câu chữ ấy, sau này, không chỉ nằm lại trong một cuốn sổ tay đã nhuốm màu thời gian.
Khi người làm báo nối dài câu chuyện
Năm 2005, Nhật ký Vũ Xuân được Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân phát hành. Với những người làm báo Thái Nguyên lúc bấy giờ, đây không đơn thuần là việc giới thiệu một cuốn sách.
Ông Phan Hữu Minh, nguyên Tổng Biên tập Báo Thái Nguyên, nguyên Giám đốc Đài PT-TH Thái Nguyên, nhớ lại: Khi đọc cuốn nhật ký và tìm hiểu về cuộc đời Vũ Xuân, những người làm báo nhận ra đây không chỉ là nhật ký của một người lính. Đây là cuốn nhật ký có tầm vóc của người cán bộ chính trị, của người cán bộ chỉ huy. Chúng tôi thấy rằng đây không phải chỉ đơn thuần là nhật ký mà là một hành trình của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Ông Phan Hữu Minh, nguyên Tổng Biên tập Báo Thái Nguyên, nguyên Giám đốc Đài PT-TH Thái Nguyên chia sẻ về những tác phẩm báo chí tuyên truyền Nhật ký Vũ Xuân.
Từ nhận thức ấy, một hành trình mới bắt đầu. Báo Thái Nguyên thực hiện loạt bài 5 kỳ liên tục trên báo in, tìm hiểu về cuộc đời, đồng đội, gia đình và những năm tháng chiến đấu của Vũ Xuân. Nhưng những người làm báo hiểu rằng, câu chuyện ấy cần được kể bằng hình ảnh, bằng những chuyến đi thực tế, bằng việc trở lại những nơi người lính từng đi qua. Và Hành trình theo Nhật ký Vũ Xuân ra đời.
Bộ phim 8 tập không chỉ kể về một người lính. Từ hành trình của Vũ Xuân, những người làm phim mở rộng câu chuyện thành hành trình của cả một thế hệ đã đi qua cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. “Vũ Xuân là điển hình, là điểm chốt của sự việc, nhưng cái được mô tả trong bộ phim là cả một hành trình chống Mỹ cứu nước của dân tộc” - ông Phan Hữu Minh nói.
Để làm được điều đó, ê-kíp đã đi qua những địa danh gắn với cuộc đời người lính. Vũ Xuân đi bằng đôi chân trong những năm tháng chiến tranh; nhiều thập niên sau, những người làm báo lại tiếp bước trên con đường ấy bằng những chuyến đi dài. Điều không thay đổi là sự thôi thúc phải tìm đến tận nơi, gặp từng người, tìm lại từng dấu vết của một cuộc đời đã hòa vào lịch sử.
Tác phẩm sau đó được VTC phát sóng. VTV cũng phát lại nhiều lần, trong đó có 7 lần trên VTV từ năm 2007 đến 2013. Bộ phim tiếp tục được đưa đến các trường học, trở thành tư liệu giáo dục, giúp câu chuyện về người lính Vũ Xuân đến gần hơn với học sinh.
Tiếp đó, sau nhiều năm tìm kiếm nhân chứng, đồng đội, đơn vị từng chiến đấu cùng Vũ Xuân, những người làm báo cùng các cộng sự đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho anh. Năm 2014, sau hơn 40 năm kể từ ngày hy sinh, Vũ Xuân được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Và, hai tập phim tiếp theo được thực hiện, kể về hành trình tìm lại sự ghi nhận xứng đáng dành cho người lính đã nằm lại nơi chiến trường. “Muốn tuyên truyền tốt thì phải có công tác tổ chức tốt. Muốn tổ chức tốt thì phải nghiên cứu giá trị của nội dung mình chuẩn bị tuyên truyền” - ông Phan Hữu Minh đúc kết.
Hơn 20 năm đã trôi qua kể từ ngày Nhật ký Vũ Xuân được xuất bản và câu chuyện về người lính quê Thái Nguyên được những người làm báo kể lại bằng hình ảnh. Nhưng hành trình ấy chưa kết thúc. Trong cuộc sống hôm nay, những câu chuyện từ cuốn nhật ký vẫn được nhắc lại trong trường học, trong những hoạt động khuyến học, trong các chương trình lan tỏa văn hóa đọc. Và ở một lớp học tiểu học, một cô bé 10 tuổi đang tiếp tục kể câu chuyện ấy theo cách của riêng mình.
Bởi một tác phẩm chỉ thực sự đi cùng năm tháng khi câu chuyện nó kể vẫn còn có thể chạm đến trái tim người đọc, người xem. Khi những giá trị của tác phẩm gửi gắm vẫn tiếp tục được thế hệ sau đón nhận và truyền đi - một dấu ấn không dễ phai mờ theo thời gian.