Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục gia tăng, Đông Nam Á ngày càng trở thành khu vực có ý nghĩa đặc biệt về địa chính trị và kinh tế. Với vị trí nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng, là mắt xích của chuỗi cung ứng toàn cầu và là thị trường năng động, ASEAN vừa đứng trước nhiều cơ hội phát triển, vừa chịu sức ép từ sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc.
Trước thực tế đó, ASEAN tiếp tục lựa chọn cách tiếp cận cân bằng: không đứng về bất kỳ bên nào, mà mở rộng hợp tác với tất cả các đối tác trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế, đối thoại và cùng có lợi.
 |
| Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) lần thứ 59 và các cuộc họp liên quan khai mạc sáng 21-7 tại Manila, Philippines Ảnh: Reuters |
Thông điệp này tiếp tục được khẳng định tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 (AMM-59), diễn ra ngày 21-7 tại Philippines. Các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN thống nhất đánh giá tích cực kết quả hợp tác thời gian qua, đồng thời xác định ưu tiên hàng đầu là củng cố đoàn kết, tăng cường tự cường và phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong mạng lưới quan hệ đối tác ngày càng rộng mở.
Hội nghị cũng nhấn mạnh việc đẩy nhanh triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN, thực hiện hiệu quả các chương trình hợp tác nhằm ứng phó những thách thức mới như an ninh năng lượng, an ninh lương thực và gián đoạn chuỗi cung ứng do các biến động quốc tế.
Trong nhiều năm qua, cạnh tranh giữa các nước lớn không chỉ diễn ra trên lĩnh vực kinh tế, thương mại mà đã mở rộng sang công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng và an ninh. Điều đó khiến Đông Nam Á trở thành khu vực được cả Mỹ, Trung Quốc cùng nhiều đối tác khác coi trọng.
Nếu không duy trì được sự cân bằng, ASEAN rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh địa chính trị, ảnh hưởng đến môi trường phát triển của khu vực.
Điểm khác biệt của ASEAN là không lựa chọn đối đầu hay liên kết theo các trục cạnh tranh, mà xây dựng một cấu trúc hợp tác mở, bao trùm và lấy đối thoại làm nền tảng. Thông qua các cơ chế như ASEAN+1, ASEAN+3, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) và Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), ASEAN tạo không gian để các nước lớn cùng tham gia trao đổi, xử lý khác biệt và thúc đẩy hợp tác.
Việc tất cả các cường quốc đều hiện diện trong các cơ chế này giúp ASEAN giữ vai trò điều phối chương trình nghị sự khu vực, qua đó hạn chế nguy cơ để một quốc gia đơn lẻ chi phối cấu trúc hợp tác.
Song song với việc phát huy vai trò trung tâm, ASEAN cũng kiên trì chiến lược đa dạng hóa quan hệ đối ngoại. Trung Quốc hiện vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN, song Hiệp hội đồng thời mở rộng hợp tác với Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và Liên minh châu Âu trong các lĩnh vực chuyển đổi số, bán dẫn, hạ tầng, năng lượng sạch và phát triển chuỗi cung ứng.
Cách tiếp cận này giúp ASEAN tận dụng nguồn lực từ nhiều đối tác, giảm thiểu nguy cơ phụ thuộc vào một thị trường hoặc một chuỗi cung ứng duy nhất, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu trước những biến động của kinh tế toàn cầu.
Trong lĩnh vực an ninh, ASEAN cũng kiên trì nguyên tắc không tham gia các liên minh quân sự mang tính đối đầu. Thay vào đó, Hiệp hội tăng cường hợp tác với nhiều đối tác nhằm nâng cao năng lực bảo đảm an ninh hàng hải, an ninh mạng, cứu trợ thảm họa và ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống.
Cách tiếp cận này giúp ASEAN vừa tranh thủ được nguồn lực quốc tế, vừa giữ được quyền chủ động trong hoạch định chính sách, qua đó duy trì không gian chiến lược của khu vực.
Tinh thần cân bằng và tự chủ tiếp tục được thể hiện tại AMM-59 khi các Bộ trưởng thống nhất triển khai đồng bộ Tuyên bố của lãnh đạo ASEAN về ứng phó với khủng hoảng Trung Đông nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và ổn định chuỗi cung ứng.
Hội nghị cũng nhất trí tiếp nhận Thổ Nhĩ Kỳ trở thành Đối tác Đối thoại thứ 12 của ASEAN, qua đó tiếp tục mở rộng mạng lưới hợp tác của Hiệp hội trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.
Trong một thế giới nhiều biến động, chiến lược cân bằng giữa các nước lớn tiếp tục là lựa chọn phù hợp để ASEAN bảo vệ lợi ích lâu dài của mình.
Kiên định với đường lối đối thoại, mở rộng hợp tác với tất cả các đối tác, củng cố đoàn kết nội khối và giữ vững tự chủ chiến lược sẽ giúp ASEAN không chỉ tránh trở thành "đấu trường" của cạnh tranh nước lớn mà còn tiếp tục khẳng định vai trò là nhân tố kiến tạo hòa bình, ổn định và hợp tác ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.