Chè Thái Nguyên trong mắt người nước ngoài

Từ nhiều năm gần đây, tỉnh Thái Nguyên là một trong những điểm đến trên cả nước được nhiều du khách người nước ngoài quan tâm, lựa chọn cho chuyến tham quan tại Việt Nam. Đặc biệt, kể từ sau đại dịch COVID-19, lượng du khách quốc tế tăng mạnh qua các năm. Gần đây nhất, năm 2025 các khu, điểm đến của tỉnh đón hơn 274.000 lượt khách quốc tế. Trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành Du lịch của tỉnh đón hơn 178.000 lượt khách quốc tế. Nhiều du khách người nước ngoài cho rằng: Đến Thái Nguyên, điều thú vị nhất là cùng nông dân làm chè, uống trà và ngắm những vùng chè đẹp như tranh vẽ. 

Tháng Bảy, tiết trời đỏng đảnh, đang nắng xém da mà mưa đã đổ ào ào cùng từng trận gió quay cuồng. Mưa đấy, nắng đấy mà giữa cái khoảng tiết trời đỏng đảnh lại là quãng thời tiết dễ chịu, mọi người nói với nhau là đẹp trời. Và tôi đã nhiều lần đến với những vùng chè của tỉnh Thái Nguyên vào những hôm trời quang mây, gió nhẹ lay cành lá, rồi vô tình gặp bên nương chè, hoặc bên chiếc bàn tre mộc mạc thôn dã các vị khách đến từ nhiều nước trên thế giới. Bên ấm trà, chúng tôi nói chuyện với nhau qua phiên dịch viên. Và bằng… ngôn ngữ cử chỉ. Vậy mà gần gũi, thân thiện. 
Bên ấm trà, trong phút giây lặng lẽ riêng mình, tôi dành khoảng thời gian đó để tự mình xâu chuỗi lại những lần vô tình gặp các vị khách đến từ các châu lục trên thế giới. Nghiệm lại chợt nhận ra một thú vị rất đời thường: Dù ở chân trời, góc bể nào thì cũng là con người, cùng có chung nhu cầu ăn, uống. Như đọc được suy nghĩ của tôi, một người bạn vỗ nhẹ vai, bảo: “Tây cũng như ta, mà ta cũng như Tây”. Tôi cười xòa, nói với bạn như một đúc kết sau nhiều lần trải nghiệm: Phải lắm, giữa những hành trình khám phá vùng trung du Việt Bắc, điều khiến nhiều du khách người nước ngoài nhớ nhất không hẳn là thắng cảnh hay món ăn, mà là một chén trà được mời ngay khi vừa bước chân vào một khu, điểm đến bất kỳ. Với các hộ tham gia làm du lịch thì đó như một lệ tục. Bởi thế, người Thái Nguyên có câu: “Khách đến nhà không trà thì rượu”.
Bên ấm trà, giữa mọi người không nề hà sự quen, lạ. Nhất là với du khách người nước ngoài. Thông qua câu chuyện không đầu, không cuối, nhưng đều có liên quan đến chè và trà đã giúp các vị khách ngoại quốc hiểu thêm về nét đẹp văn hóa tinh hoa của vùng đất, con người Thái Nguyên. Nhiều vị khách tự hào vì mình đã và đang được trải nghiệm với nông dân, và được uống trà ở chính vùng đất được tôn vinh là “Đệ nhất danh trà” của Việt Nam từ hơn 100 năm nay. 

Tôi còn nhớ như in câu chuyện với ông Jan Pokorny, người Tiệp Khắc, làm hướng dẫn viên du lịch. Jan Pokorny tự hào đã nhiều lần đến Việt Nam. Thái Nguyên cũng có vài lần đến. Jan Pokorny nói: Hầu hết các quốc gia tôi đến thăm, chủ yếu là các nước châu Âu, khi bắt đầu một cuộc gặp gỡ người ta thường đi thẳng vào công việc. Còn khi đến Thái Nguyên, chủ nhà không hỏi khách cần gì, cũng không mở đầu bằng những câu chuyện làm ăn, mà vui vẻ đi đun nước, tráng ấm, pha trà mời khách rồi mới bắt đầu câu chuyện. Điều đó khiến tôi rất tò mò là vì sao một thức uống lại được coi trọng đến vậy? Vì sao hầu như gia đình nào cũng có trà? Đó chính là lý do để tôi tìm hiểu về nghề trồng chè, cách chế biến chè và văn hóa thưởng trà của người Thái Nguyên.

Jan Pokorny chỉ là một trong hàng vạn du khách người nước ngoài đến Thái Nguyên tỏ vẻ ngạc nhiên khi thấy cây chè và ấm trà gần gũi với người dân như cơm ăn, nước uống hằng ngày. Hầu hết các vị khách ngoại quốc đến với Thái Nguyên cũng vì sự tò mò đáng mến ấy. Có người đến vì sự lôi cuốn của phong cảnh các vùng chè; có người đến để ngắm nhìn cái màu diệp lục đầy sức sống của đọt trà. Nhiều vị khách có ý định chỉ ghé qua vùng chè trong chốc lát rồi tiếp tục ngay với lộ trình định sẵn, nhưng khi ngồi vào bàn trà thì dùng dằng chẳng muốn rời. Nhiều vị khách nước ngoài nói với tôi hồn nhiên: Trong chén trà là cả một nền văn hóa tinh hoa của núi rừng Việt Bắc. Mới uống thấy vị chát nhẹ, giây lát sau cảm nhận được vị ngọt dịu cùng thứ hương trời rất lạ nên không thể đi ngay được. 
Chén trà chứa đựng trong nó cả một thế giới huyền diệu. Bên ấm trà, giữa những con người chưa từng quen chợt thấy như không còn xa lạ. Chiêu ngụm trà, nói với nhau một vài câu chuyện chẳng liên quan gì đến mình, mà những khách phương xa cảm nhận được sự chân tình. Cho dù mỗi người có một cảm nhận khác nhau về chè và trà, nhất là các vị khách quốc tế, khi nhâm nhi chén trà Thái Nguyên chắc chắn sẽ có tâm trạng riêng mình. Đó là cách cảm nhận của một sự tận hưởng về hương, vị, sắc của trà. Đúng nghĩa hơn thì đó là cách cảm nhận khác nhau của mỗi người ở các vùng đất khác nhau, nên có nền văn hóa khác nhau, trong đó có văn hóa ẩm thực trà. 
Ông Thomas Gabin, du khách Pháp chia sẻ: Hương, vị và sắc trà Thái Nguyên mang lại cho tôi nỗi nhớ. Còn cách người Thái Nguyên dành thời gian cho nhau bên ấm trà mới là ấn tượng đẹp. Ở Thái Nguyên, chè và trà không đơn thuần là đồ uống, mà còn là lời chào, là sự hiếu khách và là cách bắt đầu mọi cuộc trò chuyện… Câu chuyện ông Thomas Gabin “thôi thúc” tôi ngược dòng thời gian về quá khứ. Hơn 100 năm trước, sau khi sản phẩm chè Cánh Hạc của cụ Vũ Hiệt, xứ Tân Cương, Thái Nguyên giành giải Nhất tại Hội chợ Thương mại Hà Nội (1935). Chè của xứ Tân Cương được các thương nhân Pháp đặt mua với số lượng lớn. Kể từ bấy giờ nhiều người dân ở nước Pháp đã biết đến Thái Nguyên qua ấm trà. Các vùng chè của Thái Nguyên chính thức có tên tuổi trên bản đồ trà thế giới. Danh xưng “Đệ nhất danh trà” cũng bắt đầu gắn với vùng đất này, trở thành niềm tự hào của nông dân các vùng chè trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
“Đệ nhất danh trà” trở thành thương hiệu mạnh đi cùng năm tháng. Nhưng không phải ngẫu nhiên chè Thái Nguyên trở thành cái tên quen thuộc đối với bạn bè quốc tế. Đó là cả một hành trình dài các cấp, ngành chức năng của tỉnh và nông dân các vùng chè Thái Nguyên đã đồng thuận, kiên trì thay đổi cách thức sản xuất, gieo trồng, chăm sóc, chế biến cho đến khâu hoàn thiện sản phẩm. Không dừng lại ở đó, Sự quan tâm vào cuộc của tỉnh, doanh nghiệp và các nghệ nhân vùng chè tăng cường các hoạt động quảng bá, giới thiệu chè đến với bạn bè thông qua các nền tảng mạng xã hội. Điểm nhấn tạo thành dấu mốc quan trọng trong quảng bá sản phẩm chè, chắp thêm đôi cánh thương hiệu cho sản phẩm chè bay xa đến mọi miền thế giới là loạt Festival Trà được tỉnh tổ chức vào các năm 2011; 2013; 2015. Tại Festival Trà Thái Nguyên - quốc tế lần thứ Nhất năm 2011, Thái Nguyên xác lập ba kỷ lục Việt Nam, trong đó có danh hiệu “Sản phẩm trà được nhiều người biết đến nhất” và “Ấm trà lớn nhất Việt Nam”. Năm 2013, Festival Trà Thái Nguyên - Việt Nam lần thứ Hai, trà Thái Nguyên xác lập kỷ lục “Thương hiệu trà danh tiếng được nhiều người biết đến nhất” và “Sản phẩm thuộc tốp các đặc sản quà tặng có giá trị của châu Á”. 
Còn nhiều nữa các kỷ lục về chè và trà được xác lập tại các Festival Trà của tỉnh Thái Nguyên. Ghi nhận trà Thái Nguyên không tạo lập kỷ lục rồi để đấy, mà tạo thêm cho sản phẩm chè có bước đà chắc chắn hơn để vươn cao, bay xa, lan tỏa hương vị chè xứ Thái đến các thị trường lớn. Đó còn là minh chứng cho một thương hiệu đã vượt ra khỏi phạm vi của một địa phương, trở thành niềm tự hào của trà Việt. Tôi còn nhớ trước ngày khai mạc Festival Trà Thái Nguyên - quốc tế lần thứ Nhất năm 2011, trên địa bàn của tỉnh Thái Nguyên, Hợp tác xã chè Tân Hương, xã Quyết Thắng (nay là xã Đại Phúc), đơn vị đầu tiên trên địa bàn tỉnh mở ra cánh cửa lớn để trà Thái Nguyên bước vào thị trường toàn cầu bằng việc sản phẩm của Hợp tác xã được Tổ chức Solidaridad và Unilever cấp chứng nhận UTZ Certified. 
Đó cũng là việc thương hiệu chè Thái Nguyên bước lên một tầm cao mới. Vinh dự lắm chứ người dân vùng chè Thái Nguyên tự hào về điều đó. Theo đó, người dân ở nhiều nước trên thế giới có thêm cơ hội dùng trà Thái Nguyên hằng ngày. Không dừng lại ở đó, người xứ trà Thái Nguyên còn khẳng định chắc chắn hơn với người tiêu dùng ở những thị trường khó tính nhất thế giới về thương hiệu. Minh chứng năm 2016, sản phẩm chè Tôm Nõn của Công ty Chè Hà Thái được Hiệp hội Chè Mỹ và Canada trao giải Bạc. Năm 2017, sản phẩm “Đinh Vương Phẩm” của Công ty cổ phần Chè Tân Cương Hoàng Bình giành giải Đặc biệt tại cuộc thi Chè đặc sản quốc tế Bắc Mỹ.
Gặp ở Không gian Văn hóa trà Tân Cương, xã Tân Cương, ông Schneider Miller, du khách đến từ Cộng hòa Liên bang Đức cho biết: Người Đức uống trà đen, khi pha uống có kèm thêm đường phèn và ăn bánh ngọt. Còn uống trà ở Thái Nguyên rất khác. Trà pha nguyên bản trong ấm, rót đều ra chén, uống ngụm nhỏ rồi nhâm nhi cùng thanh kẹo có nguyên liệu từ chè. Rất lạ, nhưng thật khó cưỡng bởi sự hấp dẫn từ cách pha, mời trà cho đến cách uống trà.  

Không gian Văn hóa Trà Tân Cương được ví như một bảo tàng về ngành nghề sản xuất, chế biến chè của Việt Nam. Ở đó còn lưu giữ, trưng bày hàng trăm bộ ấm chén pha trà có niên đại hàng thế kỷ. Đó cũng là minh chứng sâu sắc trong ấm trà chứa đựng một nét đẹp văn hóa tinh hoa từng gắn bó, trao truyền qua bao đời của người Việt. Bình quân 1 năm Không gian này đón khoảng 12.000 lượt du khách, trong đó có rất nhiều vị khách quốc tế mang màu da khác nhau. Song khi ngồi vào bàn trà thì người năm châu bốn biển đều như một. Cùng uống trà kèm với kẹo lạc, bánh đậu xanh. Ông Mikhailov, du khách Nga nói hồn nhiên: Lạ nhỉ, người Nga chúng tôi uống trà đen khá loãng, pha cùng mật ong, mứt quả, chanh hoặc sữa. Còn ở Thái Nguyên trà pha nguyên chất, một chén thôi cũng đủ làm người uống không bao giờ quên được.
Hương vị của chè Thái Nguyên có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với nhiều người tiêu dùng trên thế giới. Từ năm 1993 trở về trước, chè Thái Nguyên được xuất khẩu tới 3 quốc gia là Nga, Anh và Trung Quốc. Đến nay sản phẩm chè Thái Nguyên đã có mặt tại hơn 110 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.
Chè Thái Nguyên hội nhập thế giới bằng chính hương vị, vị và sắc trà. Đó là những giải thưởng ở vị trí cao nhất trong các cuộc thi chè Thế giới. Song quan trọng hơn là tại các vùng chè của tỉnh, bà con nông dân cùng hướng tới mô hình sản xuất xanh. Tháng 9-2017, Chỉ dẫn địa lý Tân Cương chính thức được bảo hộ tại Liên minh châu Âu. Đây là cột mốc quan trọng, góp phần bảo vệ thương hiệu, nâng cao giá trị và uy tín của sản phẩm trên thị trường quốc tế. Nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” cũng đã được bảo hộ tại Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều thị trường khác. Đặc biệt năm 2023 Tri thức dân gian trồng và chế biến chè Tân Cương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bên một nương chè ở xã Vô Tranh, ông Seo-jun và người bạn là Ju-won đến từ Hàn Quốc cho biết: Chúng tôi đã đến các vùng được mệnh danh “Tứ đại danh trà” của tỉnh Thái Nguyên là các xã: Tân Cương; La Bằng; Minh Lập, xã Đồng Hỷ và Khe Cốc, xã Vô Tranh. Từ cuối năm 2025 Thái Nguyên có thêm vùng chè Shan tuyết ở xã Đồng Phúc được công nhận là vùng chè đặc sản danh giá. Điểm nhấn là 12 cây chè Shan tuyết cổ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Sau những chuyến tham quan, chúng tôi tìm thấy giữa Việt Nam và Hàn Quốc 0có nhiều nét tương đồng trong nghề trồng, chế biến chè và nghệ thuật thưởng trà. Đó là sự chậm rãi, từ tốn, vừa uống vừa cảm nhận.
Những trải nghiệm bình dị ở xứ trà Thái Nguyên có sức cuốn hút mạnh mẽ đối với nhiều du khách nước ngoài. Họ thích thú khi được “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” với nông dân vùng chè. Họ nhận ra những nét đẹp văn hóa bản địa sâu sắc được kết tinh qua bao đời. Nên dù cuộc sống cả khi thăng, lúc khó trong mỗi nếp nhà đều có chén trà nóng để uống và dành đãi đằng bạn bè. Sự chân thành sau mỗi chén trà cũng là một trong những lý do du khách người nước ngoài trở lại với Thái Nguyên. Và chính họ, những người bạn tốt ấy sẽ mang câu chuyện chè Thái Nguyên về kể lại cho người thân, bạn bè cùng nghe, và hẹn một ngày gần nhất cùng trở lại với xứ trà Thái Nguyên trong niềm hào hứng, thân thiện.