Văn học nghệ thuật với sứ mệnh xây dựng môi trường văn hóa và phát triển bền vững Thái Nguyên(*)

     LTS: Sáng 24/4/2026, Liên hiệp Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên tổ chức Hội thảo khoa học “Phát huy vai trò của văn học nghệ thuật trong xây dựng môi trường văn hóa và phát triển bền vững Thái Nguyên”. Hội thảo được tổ chức nhằm cụ thể hóa các chủ trương, nghị quyết của Trung ương và của tỉnh về phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong giai đoạn mới; làm rõ vai trò của văn học nghệ thuật trong định hướng giá trị, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của tỉnh Thái Nguyên. Đồng thời, đây cũng là diễn đàn trao đổi khoa học giữa các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và đội ngũ văn nghệ sĩ, qua đó đề xuất những giải pháp thiết thực phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý văn hóa tại địa phương. Ấn phẩm Văn nghệ Thái Nguyên xin trân trọng giới thiệu báo cáo đề dẫn và một số ý kiến tham luận tại Hội thảo.

      Thực hiện các chủ trương, nghị quyết của Trung ương và của tỉnh về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới, thực hiện nhiệm vụ do UBND tỉnh giao năm 2026, Liên hiệp Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên phối hợp với UBND phường Bắc Kạn, UBND phường Đức Xuân tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Phát huy vai trò của văn học nghệ thuật trong xây dựng môi trường văn hóa và phát triển bền vững Thái Nguyên”.

     Văn hóa luôn được Đảng ta xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định: phát triển văn hóa phải được đặt ngang hàng với phát triển kinh tế, chính trị, xã hội.

     Trong tiến trình đó, văn học nghệ thuật - lĩnh vực đặc biệt tinh tế của văn hóa - giữ vai trò hết sức quan trọng. Không chỉ phản ánh đời sống, văn học nghệ thuật còn trực tiếp tham gia bồi đắp tâm hồn, định hướng giá trị, hình thành nhân cách con người, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn.

     Đối với Thái Nguyên- vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng - yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, an toàn, giàu bản sắc, đồng thời tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho phát triển nhanh và bền vững đang đặt ra ngày càng cấp thiết. Đáng chú ý, trong bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính, không gian văn hóa Thái Nguyên được mở rộng với sự giao thoa của nhiều vùng văn hóa, tộc người và truyền thống lịch sử khác nhau đã tạo nên một diện mạo văn hóa phong phú, đa dạng. Điều này vừa mở ra cơ hội hình thành các sản phẩm văn hóa đặc sắc, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn đối với việc bảo tồn, định hướng sáng tạo và phát huy bản sắc trong điều kiện phát triển mới.

     Bên cạnh những thuận lợi, chúng ta cũng đang đối mặt với nhiều thách thức: tác động của kinh tế thị trường, sự bùng nổ của không gian mạng, sự xâm nhập của các yếu tố văn hóa ngoại lai, cùng những biến đổi nhanh chóng trong đời sống xã hội. Những vấn đề này đòi hỏi văn học nghệ thuật và đội ngũ văn nghệ sĩ Thái Nguyên phải tiếp tục khẳng định vai trò, đổi mới phương thức hoạt động để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.

     Trong những năm qua, dưới sự lãnh đạo của cấp ủy, sự quản lý của chính quyền và sự nỗ lực của nhân dân trong đó có đội ngũ văn nghệ sĩ, hoạt động văn học nghệ thuật trên địa bàn tỉnh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật đã góp phần tuyên truyền, giáo dục truyền thống, lan tỏa các giá trị nhân văn. Các hoạt động sáng tác, quảng bá, giao lưu văn hóa nghệ thuật được duy trì, các câu lạc bộ văn nghệ quần chúng được hình thành do nhu cầu của cộng đồng và do chính sách hỗ trợ của tỉnh đã góp phần nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân. Từ thực tiễn các địa phương cho thấy, nhiều mô hình hoạt động văn hóa, văn nghệ gắn với cộng đồng đã phát huy hiệu quả, tạo không gian sinh hoạt văn hóa phong phú, góp phần giữ gìn bản sắc và tăng cường sự gắn kết xã hội.

     Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn không ít hạn chế: chất lượng và sức lan tỏa của một số tác phẩm chưa cao; hoạt động văn học nghệ thuật chưa thật sự đồng đều giữa các vùng; điều kiện cơ sở vật chất, thiết chế văn hóa còn thiếu và chưa đáp ứng yêu cầu; sự tác động của môi trường số đặt ra nhiều vấn đề mới trong định hướng thẩm mỹ và tiếp nhận văn hóa.

    Thực tiễn đó càng khẳng định vai trò cốt lõi của văn học nghệ thuật trong ba phương diện lớn: định hướng giá trị và thẩm mỹ xã hội; bồi đắp đời sống tinh thần, xây dựng con người; và góp phần phát triển kinh tế văn hóa, công nghiệp sáng tạo.

     Với mục đích cụ thể hóa các chủ trương, nghị quyết của Trung ương và của tỉnh về phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới, làm rõ vai trò của văn học nghệ thuật trong định hướng giá trị, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn, góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn mới, đồng thời tạo diễn đàn trao đổi khoa học giữa các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ; đề xuất các giải pháp thiết thực phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý văn hóa tại địa phương, Liên hiệp Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên đã đề xuất và được UBND tỉnh giao nhiệm vụ chủ trì tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Phát huy vai trò của văn học nghệ thuật trong xây dựng môi trường văn hóa và phát triển bền vững Thái Nguyên”.

     Để tổ chức Hội thảo thành công, Liên hiệp Hội Văn học nghệ thuật tỉnh đã phối hợp chặt chẽ với UBND phường Bắc Kạn, UBND phường Đức Xuân, các cơ quan, đơn vị, các chi hội trực thuộc triển khai công tác chuẩn bị một cách nghiêm túc, khoa học và trách nhiệm.

     Liên hiệp Hội đã xây dựng kế hoạch tổng thể, định hướng nội dung Hội thảo; gửi thư mời, gợi ý chủ đề tham luận đến các cơ quan, nhà khoa học, văn nghệ sĩ trong tỉnh; tổ chức tiếp nhận, biên tập, tuyển chọn các tham luận có chất lượng để đưa vào kỷ yếu và trình bày tại Hội thảo.

     Cùng với đó, công tác hậu cần, khánh tiết, tài liệu, truyền thông được chuẩn bị chu đáo; việc phối hợp với các địa phương trong tổ chức địa điểm, khảo sát thực tế được triển khai đồng bộ; các điều kiện phục vụ Hội thảo được đảm bảo.

     Hệ thống đề tài tham luận tại Hội thảo được triển khai khá toàn diện đến gồm 3 nhóm chủ thể: nhóm các cơ quan lãnh đạo quản lý, nhóm các cơ quan đơn vị chuyên môn, nhóm lãnh đạo và các chi hội, văn nghệ sĩ của Liên hiệp Hội VHNT. Hơi tiếc rằng nhóm lãnh đạo quản lý và các cơ quan chuyên môn chưa có nhiều tham luận.

     Bộ tham luận tại Hội thảo tập trung vào những vấn đề cụ thể của đời sống văn hóa và hoạt động văn học nghệ thuật trên địa bàn tỉnh, tạm chia làm 4 nhóm:

     - Nhóm tham luận về công tác tư tưởng, văn hóa, giáo dục: nhấn mạnh vai trò của VHNT trong tuyên truyền, giáo dục, lan tỏa giá trị lịch sử, truyền thống và bản sắc con người Thái Nguyên, coi đây là lực lượng trực tiếp góp phần định hướng nhận thức, củng cố nền tảng tinh thần xã hội.

Đáng chú ý là các tham luận đi sâu vào thực tiễn ngành giáo dục (tham luận của Sở Giáo dục và Đào tạo, Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc), chỉ ra yêu cầu phải gắn kết chặt chẽ gia đình - nhà trường - xã hội, đồng thời đưa văn học nghệ thuật trở thành phương thức giáo dục thẩm mỹ hiệu quả; đặc biệt nhấn mạnh tác động của môi trường số và sự cần thiết của chuyển đổi số trong giáo dục văn hóa.

     - Nhóm tham luận về thiết chế văn hóa và mô hình cơ sở: gồm các tham luận từ địa phương mang tính thực tiễn cao. Tiêu biểu là tham luận của UBND phường Bắc Kạn, UBND phường Đức Xuân với các mô hình câu lạc bộ văn hóa, hoạt động văn nghệ quần chúng gắn với cộng đồng; hay tham luận của UBND xã Văn Lang với mô hình câu lạc bộ văn hóa – nghệ thuật “Đặc sắc Văn Lang”. Những tham luận này cho thấy rõ vai trò của cơ sở trong việc “hiện thực hóa” môi trường văn hóa.

     - Nhóm tham luận về văn nghệ sĩ và tổ chức hội: đặt ra yêu cầu đổi mới vai trò của người sáng tạo và tổ chức hội trong bối cảnh mới, từ sáng tác đơn thuần sang tham gia kiến tạo giá trị, đồng thời nhấn mạnh việc gắn hoạt động của Liên hiệp Hội với cơ sở, tăng cường liên kết và xã hội hóa để nâng cao hiệu quả hoạt động.

     - Nhóm tham luận về chuyển đổi số và công nghiệp văn hóa: bước đầu chỉ ra xu hướng tất yếu của việc ứng dụng công nghệ trong đào tạo, sáng tác và quảng bá, đồng thời mở ra hướng phát triển các sản phẩm văn hóa số, kinh tế sáng tạo gắn với bản sắc địa phương.

     Nhìn chung, bộ tham luận đã cung cấp một bức tranh đa chiều, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, từ cấp tỉnh đến cơ sở; đồng thời bước đầu đề xuất nhiều giải pháp thiết thực, góp phần làm rõ vai trò của văn học nghệ thuật trong xây dựng môi trường văn hóa và phát triển con người trong thời kỳ mới.

     Trên cơ sở mục tiêu, yêu cầu của Hội thảo và nội dung các tham luận đã gửi đến Hội thảo, Ban Tổ chức gợi mở một số nhóm vấn đề trọng tâm sau:

     Thứ nhất, tiếp tục làm rõ vai trò của văn học nghệ thuật Thái Nguyên trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, an toàn, nhân văn; làm thế nào để văn học nghệ thuật thực sự thấm sâu vào đời sống xã hội, trở thành lực lượng định hướng giá trị và hành vi; vai trò của văn học nghệ thuật trong giáo dục thế hệ trẻ, bồi dưỡng nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc.

     Thứ hai, nhận diện rõ hơn yêu cầu đổi mới hoạt động văn học nghệ thuật trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập; thích ứng với sự thay đổi của công chúng và không gian sáng tạo.

     Thứ ba, phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa và các mô hình hoạt động văn hóa, văn nghệ ở cơ sở; nhân rộng các mô hình hay, cách làm hiệu quả.

     Thứ tư, hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao vai trò của các tổ chức văn học nghệ thuật, đặc biệt là Liên hiệp Hội Văn học nghệ thuật trong việc gắn văn học nghệ thuật với phát triển kinh tế văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo, khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa đặc trưng của từng địa phương và tỉnh Thái Nguyên.

     Từ thực tiễn đời sống văn hóa và nội dung các tham luận tại Hội thảo, chúng ta tiếp tục khẳng định văn học nghệ thuật giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng giá trị, bồi đắp đời sống tinh thần và góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn, phát triển bền vững. Trong bối cảnh Thái Nguyên đang có những thay đổi về không gian văn hóa, tổ chức bộ máy và phương thức phát triển, việc tổ chức Hội thảo là bước đi ban đầu trên hành trình thay đổi nhận thức, từ đó thay đổi hành vi trong lao động sáng tạo và ứng xử xã hội của cá nhân và cộng đồng văn nghệ sĩ - trước khi tham gia và trở thành một phần của nguồn nhân lực chất lượng cao - bộ phận cốt lõi của nguồn lực văn hóa trong công cuộc phát triển văn hóa.

     Việc tổ chức Hội thảo tại khu vực phía Bắc của tỉnh - một miền văn hóa giàu truyền thống - càng làm rõ ý nghĩa thực tiễn của các vấn đề được trao đổi hôm nay, đồng thời mở ra những gợi ý thiết thực cho công tác lãnh đạo, quản lý và phát triển văn hóa trong giai đoạn mới.

(*) Tên bài do Văn nghệ Thái Nguyên đặt.