Hành trình 'thức dậy' danh trà

Từ một sản phẩm nông nghiệp nhiều thăng trầm, chè Thái Nguyên đã vươn mình mạnh mẽ, khẳng định vị thế trên bản đồ trà thế giới. Hành trình ấy là sự cộng hưởng của truyền thống, khoa học, trách nhiệm của các thế hệ cán bộ lãnh đạo tỉnh và khát vọng vươn lên làm giàu chính đáng của những nông dân vùng chè Thái Nguyên.

Những bước ngoặt đáng nhớ

Từ xưa, cây chè đã gắn bó mật thiết với đời sống con người, trở thành một phần của văn hóa, sinh hoạt và giao tiếp. Nhưng để chè Thái Nguyên thực sự “thức dậy” và bước ra thị trường lớn phải kể đến chuỗi sự kiện Festival Trà được tổ chức vào các năm: 2011, 2013, 2015 và 2017. Đây là dịp tôn vinh giá trị trà Việt, đồng thời tạo được bước ngoặt quan trọng đưa thương hiệu chè Thái Nguyên lan tỏa rộng rãi trong nước và quốc tế.

Thông qua các kỳ Festival, hàng loạt kỷ lục ấn tượng đã được xác lập, như: “Thương hiệu trà danh tiếng được nhiều người biết đến nhất”, “Sản phẩm thuộc top các đặc sản quà có giá trị của châu Á”, “Ấm trà lớn nhất Việt Nam”, “Sản phẩm trà được nhiều người biết đến nhất”… Những kỷ lục, danh hiệu ấy đã góp phần khẳng định chắc chắn chè Thái Nguyên là thương hiệu mạnh và định vị rõ ràng vị thế của chè Thái Nguyên trên bản đồ trà toàn cầu.

Trên hành trình thức dậy “Đệ nhất danh trà” còn có một dấu mốc quan trọng: Tháng 9-2017, Chỉ dẫn địa lý Tân Cương chính thức được bảo hộ tại Liên minh châu Âu. Đây là bước tiến lớn trong hành trình hội nhập quốc tế, giúp sản phẩm chè của Thái Nguyên được bảo vệ, nâng cao giá trị trên thị trường toàn cầu. Cùng với đó là hệ thống quản lý vùng chè trên địa bàn tỉnh được đẩy mạnh, với 132 mã số vùng được gắn định vị GPS, bảo đảm truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Không dừng lại ở đó, nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” đã được bảo hộ tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, như: Mỹ, Trung Quốc, Nga, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc. Đặc biệt, từ năm 2023, “Tri thức dân gian trồng và chế biến chè Tân Cương” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - nổi tiếng với kỹ thuật truyền thống độc đáo từ khâu chọn đất, chăm sóc đến thu hái, chế biến chè.

Không chỉ là cây mang lại giá trị kinh tế cao, chè Thái Nguyên còn mang chiều sâu giá trị văn hóa, tinh thần của một vùng đất. Cùng thời gian, những vùng chè được mở rộng từ các triền đồi thấp đến những sườn núi cao quanh năm mây phủ. Rồi những năm gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện nhiều quần thể chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở sườn Đông của dãy núi Tam Đảo. Điều đó được ví như chiếc chìa khóa vàng mở ra cánh cửa mới cho các nhà khoa học nghiên cứu về cây chè Việt Nam.

Hiện trên toàn tỉnh có gần 25.000ha chè, trong đó hơn 23.000ha đang cho thu hoạch, năng suất bình quân đạt gần 180 tạ chè búp tươi/ha. Riêng năm 2025 nông dân các vùng chè của tỉnh đã trồng mới, trồng lại 336ha chè. Chủ yếu là giống chè lai và chè Trung du. Cùng các vùng chè nổi tiếng đi vào tâm thức người sành chè trên cả nước như: Tân Cương, La Bằng, Đồng Hỷ, Vô Tranh…

Ngày 8/12/2025, tỉnh Thái Nguyên chính thức có thêm một vùng chè “danh chính, ngôn thuận” được công nhận là đặc sản chè danh giá. Đó là quần thể 12 cây chè Shan tuyết cổ tại xã Đồng Phúc được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam ban hành quyết định công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Có thể nói: Kể từ nay tỉnh Thái Nguyên có “Ngũ đại danh trà”.

Chất lượng làm nên thương hiệu

Từ hơn trăm năm trước, cụ Vũ Hiệt cùng nông dân vùng chè Tân Cương đã tạo dựng được thương hiệu “Thái Nguyên đệ nhất danh trà”. Chè Thái Nguyên nức tiếng là thế, nhưng bởi cơ chế xã hội của một thời, sản phẩm chè của nông dân trôi nổi, giá thành thấp, đời sống người vùng chè khó khăn. Rồi cơ chế thị trường đã mở ra đã trao cho nông dân vùng chè nhiều cơ hội thoát nghèo, vươn lên làm giàu. Nhưng để hương trà Thái Nguyên “lan tỏa, bay xa” phải kể đến Hợp tác xã (HTX) chè Tân Hương, xã Đại Phúc. Bằng cách làm coi trọng chất lượng, tôn trọng người tiêu dùng, năm 2011 sản phẩm chè của HTX được tổ chức Solidaridad và Unilever cấp chứng nhận đạt tiêu chuẩn quốc tế UTZ Certified.

Chứng nhận UTZ Certified đã đưa chè Tân Hương trở thành sản phẩm chè đầu tiên của Việt Nam bảo đảm hội tụ đủ điều kiện để hội nhập và lưu thông trên thị trường quốc tế. Hiện toàn tỉnh có hơn 6.400ha chè đạt tiêu chuẩn VietGAP, gần 200ha chè hữu cơ và hơn 200 sản phẩm chè sau chế biến đạt OCOP từ 3 đến 5 sao. Riêng năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có thêm 3 sản phẩm chè được công nhận đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia. Trong đó HTX Hương Vân Trà, tổ 51, phường Phan Đình Phùng có 2 sản phẩm là: “Ngọc Xuân Trà Hương Vân”; “Tam Phúc Trà Hương Vân”. Hợp tác xã Chè La Bằng, xóm Rừng Vần, xã La Bằng có 1 sản phẩm là “Thanh Hải Trà - Trà Tôm Nõn Thượng Hạng”.

Mọi nỗ lực nâng cao giá trị chè của các cấp, ngành và nông dân Thái Nguyên được tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm. Chính vì thế trên “hành trình” xây dựng thương hiệu cho cây chè, tỉnh Thái Nguyên đã có nhiều sản phẩm đạt giải thưởng quốc tế mang tầm thế giới. Ví như sản phẩm chè “Tôm Nõn” của Công ty Chè Hà Thái, xã An Khánh được Hiệp hội chè Mỹ và Canada trao giải Bạc năm 2016; sản phẩm chè “Đinh Vương Phẩm” của Công ty cổ phần Chè Tân Cương Hoàng Bình, xã Tân Cương tham dự cuộc thi Chè đặc sản quốc tế Bắc Mỹ năm 2017 giành giải Đặc biệt; Sản phẩm chè tôm nõn “Minh Tâm Trà” của Hợp tác xã Tuyết Hương, xóm Na Long, xã Đồng Hỷ được Ban tổ chức Hội nghị APEC Việt Nam tháng 11-2017 lựa chọn làm quà tặng các nguyên thủ quốc gia và đại diện đến từ 21 nền kinh tế thành viên.

Chất lượng chè được nâng cao đã mang lại cho cây chè Thái Nguyên thương hiệu mạnh, giá thành sản phẩm chè đạt cao. Doanh thu bình quân đối với sản xuất chè đạt từ 420 đến 550 triệu đồng/ha/năm. Với riêng vùng chè đặc sản đạt từ 1,5 đến hơn 2 tỷ đồng/ha/năm. Và mục tiêu tỉnh đề ra đến năm 2030 cây chè mang lại tổng giá trị 25.000 tỷ đồng, tương đương 1 tỷ USD Mỹ sẽ không còn là đáp án của bài toán khó.