Chúng tôi tới tham quan đình Làng Quặng trong một buổi sáng Tháng Tám ngập nắng. Tiếng chim hót ríu ran trên vòm lá, tiếng gió lùa qua những rễ đa già và bước chân chậm lại trước mái đình cổ.
Đình Làng Quặng - nơi hợp nhất 2 cánh quân là Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân và Cứu Quốc quân thành Việt Nam Giải phóng quân, ngày 15/5/1945.
Vượt chặng đường hơn 50km từ trung tâm tỉnh Thái Nguyên lên An toàn khu Định Hóa, chúng tôi về Di tích đình Làng Quặng - nơi cách đây hơn 80 năm, vận mệnh dân tộc chuyển mình từ những bước chân của những người lính quần vải áo nâu, vai đeo súng, lòng mang khát vọng độc lập.
Đình Làng Quặng, trước thuộc xã Định Biên, nay là xã Bình Yên, nằm trong vùng An toàn khu Định Hóa. Không quá nổi tiếng với khách du lịch, nhưng đây là địa chỉ thiêng liêng trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Dưới mái đình này, ngày 15/5/1945, Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân và Cứu quốc quân hợp nhất thành Việt Nam Giải phóng quân. Từ đây, lực lượng vũ trang thống nhất của cách mạng bước vào giai đoạn phát triển mới, tạo tiền đề cho Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, trong đó có cuộc tiến quân giải phóng Thái Nguyên. Tân Trào là nơi phát lệnh khởi nghĩa thì đình Làng Quặng là nơi những cánh quân siết chặt tay nhau trước giờ xuất trận.
Trước sân đình là cây đa già với thân xù xì, những rễ phụ buông xuống như dấu vết của thời gian. Người già trong làng kể rằng, dưới bóng cây, từng đoàn chiến sĩ nghỉ chân, kiểm tra súng đạn, vật dụng; bà con mang cơm nắm, ngô luộc, củ sắn, bát nước chè xanh đến tiếp sức. Không ai tính toán thiệt hơn. Họ chỉ biết cách mạng là con đường để đất nước được tự do.
Cách đình không xa là bãi Thàn Mát, trước đây là bãi trồng cây thàn mát. Hơn 80 năm trước, nơi đây là bãi tập kết của các đơn vị vũ trang, đồng thời là nơi đào tạo cán bộ. Tại bãi Thàn Mát cạnh đình, đồng chí Tôn Đức Thắng trực tiếp mở lớp huấn luyện chính trị đầu tiên cho cán bộ toàn quốc.
Lịch sử nhiều khi bắt đầu rất giản dị: từ một mái đình làng, một bãi đất ven rừng, một gốc đa cổ thụ và những con người bình thường nhưng làm nên điều phi thường.
Trong gian chính của đình, hương trầm thơm dịu. Những cột gỗ lim vẫn chắc khỏe sau bao mùa mưa nắng, mái lá đơn sơ như giữ nguyên nhịp thở của thời gian. Nơi đây từng chứng kiến những cuộc họp, những kế hoạch và lời thề của những người mang trên vai vận mệnh đất nước.
Chỉ ba tháng sau ngày Việt Nam Giải phóng quân ra đời, cả dân tộc vùng lên. Thái Nguyên trở thành một trong những địa phương giành chính quyền sớm, góp phần tạo khí thế lan rộng cho Tổng khởi nghĩa trên cả nước.
Chiến tranh đã lùi xa. Con đường đất năm xưa nay được bê tông hóa. Những mái nhà mới nối tiếp nhau dưới chân núi, điện sáng khắp bản làng, du khách về nhiều hơn.
Cuộc sống đổi thay từng ngày, nhưng mái đình cổ vẫn bình yên dưới bóng đa già, bãi Thàn Mát vẫn đón gió từ đại ngàn. Tháng Tám, cờ đỏ tung bay trên sân đình như nhắc nhớ rằng độc lập hôm nay được đánh đổi bằng biết bao máu xương của cha ông.
Rời Làng Quặng, tôi ngoái nhìn mái đình lần nữa. Nơi đây không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn ghi dấu một cột mốc lịch sử, nơi những cánh quân gặp nhau để rồi tỏa đi khắp mọi miền vì độc lập - tự do của Tổ quốc; nơi lòng dân hòa cùng ý Đảng làm nên sức mạnh của cách mạng.