Khai mở tiềm năng từ đất đá thải mỏ

Thái Nguyên có tiềm năng lớn về khoáng sản, kéo theo khối lượng đất đá thải phát sinh đáng kể qua quá trình khai thác. Việc quản lý, xử lý nguồn thải này luôn là vấn đề đặt ra do liên quan trực tiếp tới môi trường, quỹ đất và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Trong khi đó, nhu cầu vật liệu san lấp trên địa bàn tỉnh ngày càng tăng. Điều này mở ra hướng tiếp cận mới, cho phép tận dụng đất đá thải làm nguồn vật liệu phục vụ các công trình, góp phần giảm áp lực môi trường và nâng cao giá trị sử dụng tài nguyên.

Trung bình mỗi năm, Công ty Than Khánh Hòa tiếp tục bóc xúc khoảng 4,5 triệu m3 đất đá phục vụ khai thác than. Khối lượng đất đá này chủ yếu được vận chuyển lên các bãi thải.

Tiềm năng lớn từ đất đá thải

Tồn tại hơn 7 thập kỷ, các bãi đất đá thải quy mô lớn tại Công ty Than Khánh Hòa (thuộc địa bàn phường Quyết Thắng và xã An Khánh) đặt ra bài toán về môi trường, quỹ đất và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Ông Nguyễn Ngọc Huân, Phó Giám đốc Công ty Than Khánh Hòa, thông tin: Bãi đổ thải của đơn vị hình thành từ năm 1949, hiện chiếm trên 200ha trong tổng diện tích khoảng 300ha của toàn mỏ. Tổng trữ lượng đất đá thải ước tính trên 100 triệu m3, tích tụ qua nhiều năm khai thác.

Trung bình mỗi năm, Công ty Than Khánh Hòa tiếp tục bóc xúc khoảng 4,5 triệu m3 đất đá phục vụ khai thác than. Khối lượng đất đá này chủ yếu được vận chuyển lên các bãi thải, khiến chiều cao và diện tích bãi thải ngày càng tăng. Có vị trí từ chân lên đỉnh cao khoảng 150m (tương đương một tòa nhà 50 tầng).

Bãi thải tăng cao gây áp lực lớn về quỹ đất, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn môi trường, nhất là trong mùa mưa bão với nguy cơ sạt lở, trôi trượt.

Thái Nguyên có tiềm năng lớn về khoáng sản, kéo theo khối lượng đất đá thải phát sinh đáng kể qua quá trình khai thác. Việc quản lý, xử lý nguồn thải này luôn là vấn đề đặt ra do liên quan trực tiếp tới môi trường, quỹ đất và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Khối lượng bóc xúc lớn kéo theo yêu cầu mở rộng bãi thải. Nếu không xử lý hiệu quả, áp lực giải phóng mặt bằng sẽ tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống người dân khu vực lân cận. Đây là thách thức lớn đối với doanh nghiệp trong quá trình duy trì sản xuất ổn định.

Đáng chú ý, phần lớn đất đá thải tại mỏ Khánh Hòa là đất đá bóc có tính chất cơ lý phù hợp, có thể sử dụng làm vật liệu san lấp cho các công trình xây dựng. Trong khi đó, nhiều dự án hạ tầng trên địa bàn tỉnh đang thiếu nguồn vật liệu đạt tiêu chuẩn.

Ông Nguyễn Ngọc Huân cho biết thêm: Qua khảo sát, đất đá thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật; nếu được cấp phép, có thể trở thành nguồn cung đáng kể cho thị trường. Theo kế hoạch, Công ty Than Khánh Hòa đang hoàn thiện các thủ tục để xin cấp phép bán đất đá thải làm vật liệu san lấp, dự kiến triển khai trong năm 2026 (nếu được chấp thuận, mỗi năm có thể cung ứng khoảng 3 triệu m3, tương đương gần 70% lượng bóc thải/năm)...

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên mới có bãi thải của Mỏ sắt Tiến Bộ (thuộc Công ty CP Gang thép Thái Nguyên) được cấp phép tận thu. Bãi thải này nằm trên địa bàn xã Văn Hán, hình thành từ năm 2014, diện tích khoảng 40ha, chiếm khoảng 1/5 tổng diện tích của mỏ, với tổng trữ lượng khoảng 5,1 triệu m3.

Bãi thải của Mỏ sắt Tiến Bộ (Công ty CP Gang thép Thái Nguyên) với trữ lượng khoảng 5,1 triệu m3 có thể làm vật liệu san lấp cho các công trình trọng điểm trên địa bàn tỉnh nếu được tận dụng.

Theo ông Nguyễn Bá Huynh, Phó Giám đốc Mỏ sắt Tiến Bộ, dự án tận thu đất đá thải đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép từ ngày 20/2/2025, sau gần 1 năm hoàn thiện hồ sơ. Hiện toàn bộ khu vực đã được cắm mốc, xác định ranh giới rõ ràng; đồng thời lắp đặt hệ thống camera giám sát, trạm cân, trạm rửa xe nhằm kiểm soát hoạt động và bảo đảm vệ sinh môi trường.

Dự kiến trong vòng 5 năm, Mỏ sắt Tiến Bộ sẽ thu hồi toàn bộ lượng đất đá tại đây, trung bình mỗi năm trên 1 triệu m3. Nguồn thu nộp ngân sách đạt khoảng 5-6 tỷ đồng/năm từ thuế tài nguyên, phí môi trường và các khoản liên quan. Khối lượng đất đá này được cung cấp cho các dự án san lấp trên địa bàn tỉnh.

Kết quả bước đầu cho thấy, tận thu đất đá thải có tính khả thi về kỹ thuật, mang lại hiệu quả kinh tế và góp phần giảm tải cho các bãi thải hiện hữu, đồng thời hạn chế nhu cầu mở rộng bãi thải mới.

Hoàn thiện cơ chế để khai thác hiệu quả

Việc thu hồi và sử dụng đất đá thải đem lại nhiều lợi ích rõ rệt. Trước hết là giảm áp lực lên các bãi thải, hạ thấp độ cao, thu hẹp diện tích, hạn chế nguy cơ mất an toàn môi trường, nhất là trong mùa mưa bão. Doanh nghiệp có thêm nguồn thu, tạo việc làm cho người lao động. Nhà nước và địa phương có thêm nguồn vật liệu phục vụ các dự án hạ tầng, giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mới.

Nhu cầu vật liệu san lấp trên địa bàn tỉnh ngày càng tăng. Điều này mở ra hướng tiếp cận mới, cho phép tận dụng đất đá thải làm nguồn vật liệu phục vụ các công trình.

Ông Nguyễn Bá Huynh, Phó Giám đốc Mỏ sắt Tiến Bộ, nhận định: Đây là giải pháp mang lại lợi ích cho doanh nghiệp, Nhà nước và xã hội, góp phần hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

Tuy vậy, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều vướng mắc về cơ chế, chính sách. Nguyên nhân chủ yếu do loại hình này chưa được quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật.

 Đất đá thải chưa được xác định rõ là khoáng sản, song khi đưa vào sử dụng vẫn phải tuân thủ nhiều quy định liên quan đến khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường và xây dựng. Điều này khiến thủ tục cấp phép kéo dài, phát sinh nhiều chi phí và thời gian.

Nhu cầu vật liệu san lấp tiếp tục gia tăng, việc tận dụng đất đá thải từ các mỏ khai khoáng là hướng đi phù hợp. Giải pháp này giúp tiết kiệm tài nguyên, giảm áp lực khai thác mới và góp phần bảo vệ môi trường. 

Để phát huy hiệu quả, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia. Các cơ quan chức năng cần ban hành quy định rõ ràng về quản lý, cấp phép và sử dụng đất đá thải; đồng thời cải tiến thủ tục hành chính theo hướng minh bạch, dễ thực hiện, bảo đảm kiểm soát chặt chẽ.

Ông Trần Thái Dũng, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Gang thép Thái Nguyên, nhận định: Thủ tục cấp phép tận thu đất đá thải tại các mỏ đang khai thác còn phức tạp, nhiều yêu cầu kèm theo nên doanh nghiệp chưa thể triển khai đồng bộ tại các mỏ thuộc phạm vi quản lý, dù hiệu quả mang lại đã được nhận diện rõ.

Việc sử dụng đất đá thải hiệu quả sẽ góp phần phục vụ sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp khai khoáng trên địa bàn tỉnh.

Từ câu chuyện tại Công ty Than Khánh Hòa và Mỏ sắt Tiến Bộ cho thấy, trên địa bàn tỉnh còn nhiều mỏ có đặc điểm tương tự, đang đối mặt với yêu cầu xử lý bãi thải để tạo quỹ đất và bảo vệ môi trường. Đất đá thải vì vậy không còn đơn thuần là phế thải, mà có thể trở thành nguồn tài nguyên thứ cấp nếu được quản lý và khai thác hợp lý.

Khi các bãi thải dần được hạ thấp, môi trường được cải thiện, đồng thời mở ra cơ hội phát triển kinh tế, tạo việc làm và tăng nguồn thu ngân sách. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế kinh tế tuần hoàn, đề cao việc sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực sẵn có.

Nếu những vướng mắc về cơ chế được tháo gỡ kịp thời, năm 2026 có thể trở thành dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển biến trong cách nhìn nhận và sử dụng đất đá thải, từ áp lực môi trường sang nguồn lực phục vụ phát triển bền vững của ngành công nghiệp khai khoáng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.