Kết mật ngọt dưới sườn đông Tam Đảo

Tôi tìm về tổ dân phố Khe Đù, phường Phúc Thuận trong một ngày nắng trải vàng như rót mật. Đón ly nước sóng sánh từ tay anh Nguyễn Đăng Thắng, nhấp một ngụm, tôi chợt thấy mũi vương vất hương nhãn thanh tao, vị ngọt dịu dàng lan tỏa nơi đầu lưỡi. Vị ngọt trong ly nước là kết tinh của thiên nhiên và sự cần mẫn của loài ong, dưới sự dẫn dắt của những “nhạc trưởng” lành nghề.

Vùng cây ăn quả tập trung tại Khe Đù.

"Mỏ vàng" dưới tán nhãn già

Khi nhắc đến các mô hình làm kinh tế, người ta thường nói về doanh thu, về những con số lợi nhuận. Thế nhưng, khi đối diện với những thùng ong gỗ mộc cũ đặt xen kẽ dưới tán nhãn cổ thụ ở Khe Đù, lắng nghe tiếng vo ve vọng cả một góc vườn, tôi nhận ra một ý nghĩa khác. Đó là nghệ thuật thương thuyết với tự nhiên, là bản hợp đồng không văn tự giữa con người và “bầy du mục” có cánh hoang dã.

Từ trên cao nhìn xuống, ngôi nhà của gia đình anh Nguyễn Đăng Thắng lọt thỏm giữa bạt ngàn cây ăn trái. Cây nối cây, một màu xanh trù phú tới tận chân dãy núi Tam Đảo. Cùng với Khe Lánh, Khe Đù trở thành vùng lõi của cây ăn quả tập trung, một điều kiện sinh thái lý tưởng cho nghề nuôi ong lấy mật.

Ngược dòng thời gian, năm 1974, bố mẹ anh Thắng cùng những người đồng hương từ Hưng Yên đã mang theo giấc mơ lập nghiệp trên mảnh đất Khe Đù. Họ mang theo cả thứ hồn cốt của quê hương gieo xuống lớp đất bazan màu mỡ.

Trải qua mưa nắng dãi dầu, khu vườn của gia đình anh Thắng nay sở hữu hơn 100 cây nhãn. Có gần nửa số cây trong vườn trạc tuổi anh (người đàn ông sinh năm 1977) vươn cành tán rợp cả một góc trời. Số còn lại cũng đã được trồng cách đây chừng 15 năm hoặc lâu hơn hơn nữa. Chính những gốc nhãn vài chục năm tuổi này, mọc tập trung thành từng vùng lớn, đã tạo ra một “mỏ vàng” cho nghề nuôi ong.

Mật ong hoa nhãn ở vùng lõi mang một “đẳng cấp” riêng biệt. Nếu nhãn trồng phân tán, ong sẽ thu thập lẫn lộn nhiều loại hoa khác nhau. Chỉ khi được nuôi thả trong một thung lũng nhãn cổ thụ bạt ngàn, người ta mới có thể chiết xuất dòng mật giữ trọn sự tinh khiết nguyên bản thứ “tinh túy hoa nhãn” mà bất cứ người nuôi ong nào cũng muốn sở hữu.

Anh Thắng nhẩn nha pha nước, rót thứ mật mà giới sành điệu ví như giọt nắng được chắt lọc qua ngàn đóa hoa, rồi chậm rãi kể về cái nghề đã gắn bó suốt mấy chục năm qua. Nhiều người lầm tưởng nuôi ong chỉ là đóng thùng gỗ, đặt vào vườn rồi đợi ngày vắt mật.

Qua lời bộc bạch của anh Thắng, tôi nhận ra nghề này thực chất là một nghệ thuật thấu hiểu và điều tiết bản năng của một giống loài hoang dã. Anh nói về đàn ong của mình say sưa. Loài vật bé nhỏ ấy mang trong mình trí tuệ của những nhà khí tượng học. Chúng có khả năng nhận định thời tiết và nguồn hoa trước cả tháng trời. Đầu mùa hoa nở rộ, thời tiết đẹp, ong biết thời gian kiếm ăn còn dài nên chẳng màng đến việc tích trữ lương thực, chỉ mải mê phát triển nòi giống.

Nếu cứ để thuận theo tự nhiên, người nuôi sẽ thu về sản lượng mật rất ít. Lúc này, người giàu kinh nghiệm phải dùng một thủ thuật nhỏ là nhốt ong chúa lại. Bị tước đi khả năng sinh sản tạm thời, đàn ong buộc phải chuyển hướng sang cật lực làm mật. Nhưng con người không thể chỉ biết áp đặt.

Những thùng ong trong vườn nhà anh Nguyễn Đăng Thắng.

Anh Thắng rủ rỉ: Nuôi ong là phải biết lựa, có cái mình chỉnh được nó, nhưng có cái mình phải thuận theo nó. Bản chất ong thích ở tụ theo hình cầu, con người ép chúng vào những chiếc khung gỗ hình vuông để tiện bề khai thác. Thế nhưng đặc tính di cư theo mùa thì không ai cản được. Gần mùa đông, ong cật lực làm mật để tự vượt qua những tháng ngày giá rét. Nếu con người khai thác hết mà không bổ sung thức ăn bù đắp, những bầy ong sẽ vỗ cánh bỏ đi tìm miền đất mới.

"Bác sĩ" của ong

Gắn bó với nghề, anh Nguyễn Đăng Thắng và những người nuôi ong ở Phúc Thuận vừa là nông dân, vừa là “bác sĩ” của ong. Họ phải nhạy bén để “bắt mạch”, “kê đơn” cho đàn ong trước những thay đổi thời tiết hay dịch bệnh.

Anh Thắng kể rành rọt về những căn bệnh nguy hiểm: Bệnh thối ấu trùng châu Âu và thối ấu trùng châu Á. Bệnh châu Á thường đánh vào lứa ong non 3-5 ngày tuổi, là bệnh trên giống bản địa từ xưa, dễ xử lý vệ sinh. Bệnh châu Âu do virus lây từ giống ong Ý sang, tấn công vào lứa ong nhỡ 7-9 ngày tuổi. Khi ấy, con ong sinh ra nước, mà tổ ong lại kỵ ẩm ướt, nếu không khéo can thiệp bằng chế phẩm sinh học thay vì lạm dụng kháng sinh, cả đàn ong có thể lây lan nhanh chóng và chết hàng loạt.

Bệnh của ong rất đa dạng, nên ngay cả người có chuyên môn, khi đối diện thực tế, đôi khi vẫn phải dựa vào kinh nghiệm của người thợ lâu năm.

“Tinh túy hoa nhãn” và “Mật ong hoa rừng” đã được chứng nhận sản phẩm OCOP.

Khi bóng tối buông xuống dãy Tam Đảo, một thứ âm thanh rào rào trỗi lên quanh những chiếc thùng gỗ, nhộn nhịp và hối hả như một khu công nghiệp thu nhỏ. Đó là lúc bầy ong thợ đang làm việc. Con ong đi lấy mật mang hai dạ dày, một để tiêu thụ, một để tích trữ. Dạ dày tích trữ tiết ra enzym, trộn lẫn với mật hoa và phấn để luyện thành mật ong. Sau khi rải mật lên bánh tổ, hàng vạn chiếc cánh mỏng manh liên tục quạt trong bóng tối cho đến khi thủy phần bốc hơi, đạt đến độ sánh đặc hoàn hảo rồi mới dùng màng sáp vít nắp lại cất giữ.

Những năm gần đây, nhờ sự nhạy bén, những người nuôi ong ở Phúc Thuận thoát dần khỏi sự manh mún như gần chục năm về trước. Trong số vài chục hộ nuôi ong ở Phúc Thuận, Tổ hợp tác ong mật Đông Tam Đảo ra đời năm 2020, quy tụ 7 thành viên tâm huyết, từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất an toàn.

Vào lúc cao điểm, Tổ hợp tác ong mật Đông Tam Đảo sở hữu trên 1.000 đàn ong, cho sản lượng trên 4.000 lít mật. Với hai dòng sản phẩm chính “Tinh túy hoa nhãn” và “Mật ong hoa rừng” được chứng nhận sản phẩm OCOP, hàng ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó.

Với hơn 500ha cây ăn quả của vùng đang ngày một vươn xanh, không gian sinh tồn cho “bầy du mục có cánh” còn vô cùng rộng mở. Rời xóm Khe Đù khi bóng nắng đã ngả dài, dáng gầy và đôi bàn tay trần khéo léo nhấc từng cầu ong của anh Thắng in đậm trong tâm trí tôi. Nghề nuôi ong không vắt kiệt sức lực bằng gồng gánh cày cuốc, nhưng đòi hỏi sự nhẫn nại. Những giọt mật nơi đây vì thế vừa ngọt ở vị, vừa đậm ở cách con người chọn sống cùng thiên nhiên.