Hoa Xuân nở trên sân khấu

Cứ mỗi độ Xuân về, từ những sân khấu lớn đến các sân làng bản nhỏ, nghệ thuật múa lại bừng lên trong sắc màu tươi mới, đầy sức sống. Những động tác mềm mại như cánh hoa đào hé nở, những nhịp chân rộn ràng như tiếng cười trẻ nhỏ ngày hội, hay những chuyển động mạnh mẽ mang theo khát vọng vươn lên của con người trước thềm năm mới… Tất cả hòa quyện, tạo nên một bức tranh mùa Xuân sinh động bằng ngôn ngữ hình thể.

Múa dân gian dân tộc với đạo cụ truyền thống, thể hiện chiều sâu văn hóa và bản sắc vùng Việt Bắc.

Với người Việt, mùa Xuân không chỉ là sự chuyển mùa của đất trời mà còn là thời khắc khởi đầu, tái sinh và gửi gắm niềm tin. Trong dòng chảy văn hóa ấy, nghệ thuật múa từ lâu đã trở thành một phương thức biểu đạt đặc biệt, nơi cảm xúc, ước vọng và vẻ đẹp cuộc sống được nâng đỡ bằng từng chuyển động của cơ thể con người.

Mùa Xuân: nguồn mạch cảm hứng của người nghệ sĩ múa

Trong nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, mùa xuân gắn liền với Tết Nguyên đán, với lễ hội, với những ngày xuống đồng mở đầu cho một chu kỳ sản xuất mới. Bởi thế, mùa Xuân luôn là nguồn cảm hứng dồi dào đối với các nghệ sĩ múa - những người làm nghề bằng sự rung động tinh tế trước nhịp sống cộng đồng.

Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Thiện Thực, Trưởng Khoa Múa và Sân khấu Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc, người đã nhiều năm gắn bó với nghề trong vai trò diễn viên, giảng viên, biên đạo, tổng đạo diễn, chia sẻ: Mùa Xuân là mùa cho người làm nghệ thuật nhiều cảm hứng. Đây cũng là thời gian có nhiều chương trình biểu diễn, cho cả biên đạo và diễn viên nhiều cơ hội sáng tạo. Được múa vào dịp đầu xuân là một kỷ niệm đẹp, để người nghệ sĩ tận hưởng, thăng hoa và lan tỏa sự thăng hoa ấy tới khán giả.

Ngôn ngữ hình thể mềm mại, uyển chuyển trong tiết mục múa mang tính biểu cảm cao.

Mỗi năm, cứ từ những ngày cuối đông sang đầu Xuân, Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Thiện Thực lại bước vào quãng thời gian bận rộn. Các buổi tập, buổi dựng chương trình và biểu diễn nối tiếp nhau, gần như không có khoảng nghỉ, nhưng cũng chính là lúc ông dành nhiều tâm sức nhất cho sáng tạo.

Ở thời điểm này, ông đang tập trung cho hai tác phẩm mang sắc thái hoàn toàn khác nhau: một tiết mục múa dành cho Đêm thơ Nguyên Tiêu 2026, đòi hỏi sự lắng sâu, tiết chế trong chuyển động để nâng đỡ cảm xúc thơ; và một tiết mục biểu diễn tại Lễ hội Xuân xã Tân Cương, lấy cảm hứng từ hương trà mùa Xuân, với màu sắc rực rỡ, nhịp điệu tươi sáng, nhằm tôn vinh vẻ đẹp quê hương.

Ở mỗi không gian biểu diễn, mùa Xuân hiện ra bằng những sắc thái riêng, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: lan tỏa cái đẹp và nuôi dưỡng niềm tin vào sự sống.

Từ xa xưa, múa đã hiện diện trong các lễ hội Xuân, lễ Cầu mùa, lễ hội dân gian như một phần không thể thiếu của sinh hoạt cộng đồng. Những điệu múa tập thể, những chuyển động hòa nhịp đông người không chỉ mang ý nghĩa giải trí, mà còn gửi gắm ước mong về mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no, bình an.

Trải qua thời gian, nghệ thuật múa phát triển từ những điệu múa dân gian mộc mạc đến các tác phẩm sân khấu chuyên nghiệp, song tinh thần cốt lõi vẫn được giữ gìn: ca ngợi sự sống, tôn vinh vẻ đẹp con người và khơi dậy niềm tin vào tương lai.

Khác với âm nhạc hay hội họa, múa sử dụng chính cơ thể con người làm chất liệu biểu đạt. Vậy làm thế nào để một khái niệm trừu tượng như mùa Xuân có thể hiện hữu rõ nét trên sân khấu?

Theo Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Thiện Thực: Để thể hiện mùa Xuân trong múa cần sự tổng hòa của nhiều yếu tố, từ kịch bản, âm nhạc đến ánh sáng, trang phục, nhưng quan trọng nhất vẫn là tư duy của biên đạo và cảm xúc của diễn viên.  Biên đạo muốn khán giả cảm nhận được bông hoa đào chúm chím rồi bung nở, thì phải tổ chức động tác để người xem "thấy" được điều đó. Diễn viên chính là người truyền tải tâm tư, ý đồ sáng tạo của biên đạo đến công chúng.

Cùng quan điểm ấy, biên đạo múa Lưu Phong Lan, Phó Trưởng Ban Quản lý Trung tâm Nghệ thuật biểu diễn – Nhà hát Ca múa nhạc Quốc gia Việt Nam, cho rằng múa Xuân trước hết phải tạo được ấn tượng bằng hình ảnh và chuyển động. Ông chia sẻ: Gương mặt diễn viên tràn đầy hy vọng, động tác mang niềm tin. Các tạo hình tập thể có thể gợi hình ảnh hoa nở, sức sống lan tỏa. Nhịp điệu rộn ràng nhưng vẫn cần có độ lắng để người xem cảm nhận.

Trong múa Xuân, hình ảnh hoa nở, chim én, chồi non, làn gió nhẹ được chuyển hóa thành những động tác mềm mại, uyển chuyển. Bàn tay có thể là cánh hoa mong manh, bước chân xoay tròn như vòng tuần hoàn của đất trời, những động tác vươn cao biểu đạt sức sống dâng trào và khát vọng vươn lên của con người.

Trang phục thường sử dụng những gam màu tươi sáng, kết hợp cùng âm nhạc có tiết tấu vui tươi, phấn chấn, tạo nên tổng thể hài hòa, giàu cảm xúc.

Tiết mục múa được dàn dựng công phu, kết hợp tạo hình tập thể và trình chiếu đặc sắc.

Múa Xuân trong đời sống văn hóa các dân tộc Thái Nguyên

Thái Nguyên là vùng đất hội tụ nhiều dân tộc anh em như Tày, Nùng, Dao, Sán Chay…, mỗi cộng đồng đều có những điệu múa gắn với đời sống và lễ hội Xuân. Trong các lễ hội truyền thống, đặc biệt là lễ hội Lồng tồng - Lễ hội xuống đồng đầu năm của đồng bào Tày, Nùng, - múa luôn giữ vai trò trung tâm, tạo nên không khí tưng bừng, rộn rã.

Trong không gian lễ hội, những điệu múa sư tử, múa võ, múa giáo, múa chèo thuyền hay các điệu múa mô phỏng động tác cấy lúa, gieo hạt được trình diễn như lời cầu chúc cho một năm mưa thuận gió hòa. Phụ nữ múa điệu cấy với động tác nhanh nhẹn, mềm mại, vừa là trò vui ngày hội, vừa là cách gửi gắm ước vọng mùa màng bội thu.

Theo Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Thiện Thực, nét đặc trưng của múa Xuân Thái Nguyên nằm ở dấu ấn riêng của từng dân tộc. Nghệ sĩ Thiện Thực nhấn mạnh: Chỉ cần nhìn nhịp điệu, trang phục, cách tạo hình, người xem có thể nhận ra đó là múa của dân tộc nào. Ví dụ như múa Tắc xình của người Sán Chay, nhịp gõ, động tác, trang phục đều rất đặc trưng. Đây là điều mà biên đạo phải giữ được khi dàn dựng, để truyền tải trọn vẹn vẻ đẹp bản sắc.

Một trong những tác phẩm múa Xuân tiêu biểu mà Biên đạo múa Lưu Phong Lan ấn tượng là Mùa Xuân trên bản H’Mông của Nghệ sĩ Nhân dân Chu Thúy Quỳnh, từng được đánh giá cao và đoạt giải trong các liên hoan múa toàn quốc. Biên đạo múa Lưu Phong Lan nhớ lại: "Bài múa là từng đôi nam nữ, kết hợp gậy tiền, khăn tay và trang phục truyền thống. Nhịp điệu nhanh, mạnh, vui, tả về sức trẻ của con trai, sự duyên dáng của cô gái dân tộc".

Ông Lưu Phong Lan cũng cho biết thêm: Giai đoạn trước thì chủ yếu các bài múa rộn ràng, vui tươi và thường múa độc lập. Ngày nay thì dàn dựng hát múa có sự kết hợp đa dạng, nhiều màu sắc, thu hút người xem nhiều lứa tuổi.

Cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, múa xuân ở Thái Nguyên cũng không ngừng vận động, đổi mới. Bên cạnh việc bảo tồn các điệu múa truyền thống, nhiều biên đạo đã mạnh dạn đưa các yếu tố hiện đại vào dàn dựng, kết hợp giữa múa và hát, giữa chất liệu dân gian và ngôn ngữ biểu diễn đương đại, tạo nên những chương trình đa sắc màu, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả. Tiêu biểu trong đó có thể kể đến các tiết mục như: Xẩm xuân chúc phúc; Du xuân của Nhà hát Ca múa nhạc Quốc gia Việt Nam.

Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc, cái nôi đào tạo nghệ thuật của khu vực miền núi phía Bắc, đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và phát triển nghệ thuật múa tại Thái Nguyên. Qua nhiều thế hệ, Nhà trường đã đào tạo đội ngũ nghệ sĩ, diễn viên múa phục vụ các đoàn nghệ thuật và đời sống văn hóa cơ sở.

Mỗi dịp Xuân về, sinh viên Khoa Múa lại tham gia biểu diễn trong các chương trình nghệ thuật chào năm mới, lễ hội Xuân tại Thái Nguyên và các địa phương lân cận, góp phần đưa nghệ thuật múa đến gần hơn với công chúng.

Không gian sân khấu tái hiện đời sống bản làng qua tạo hình và chuyển động múa.

Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, nhiều biên đạo múa đã thành công trong việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Họ giữ nguyên tinh thần, ý nghĩa của múa Xuân truyền thống nhưng đổi mới về kỹ thuật biểu diễn, sử dụng công nghệ ánh sáng, sân khấu hiện đại để tạo nên những tác phẩm múa ấn tượng, hấp dẫn khán giả trẻ.

Để nghệ thuật múa mùa Xuân tiếp tục phát triển, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền, các đơn vị đào tạo nghệ thuật và cộng đồng. Công tác bảo tồn các lễ hội truyền thống, hỗ trợ các đội múa dân gian, đầu tư cho đào tạo nghệ thuật và tạo sân chơi cho các nghệ sĩ trẻ là những việc làm cần thiết.

Mỗi mùa Xuân về, những điệu múa rực rỡ lại tiếp tục cất lên, như lời ca ngợi sự sống, như lời chúc phúc cho một năm mới an khang, thịnh vượng, và như lời nhắc nhở chúng ta về truyền thống văn hóa tốt đẹp mà ông cha đã để lại.