Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng tính, câu then vẫn ngân vang giữa lòng đô thị. Những nghệ nhân, hội viên phân hội phía Nam (Câu lạc bộ hát then tỉnh Thái Nguyên) đang bền bỉ gìn giữ, trao truyền và lan tỏa loại hình nghệ thuật giàu bản sắc dân tộc đến đông đảo người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Các thành viên phân hội hát then phía Nam tích cực tham gia các hoạt động giao lưu văn nghệ. (Ảnh chụp tại phường Phan Đình Phùng).
Trao truyền những điệu then
Từ lâu, người dân ở khu dân cư dọc đường Minh Cầu kéo dài đã quen với hình ảnh những nghệ nhân hát then, đàn tính đến từ các phường Phan Đình Phùng, Linh Sơn, Quyết Thắng, Quan Triều và xã Vô Tranh. Nhóm nam giới chỉn chu với áo chàm cài khuy ngang. Nhóm phụ nữ xênh xang trong trang phục truyền thống với thắt lưng xanh, tay mang cây đàn tính, xóc nhạc với khuôn dung tươi tỉnh đã trở thành hình ảnh thân thuộc trong đời sống văn hóa nơi phố thị.
Họ là những thành viên phân hội phía Nam (Câu lạc bộ hát then tỉnh Thái Nguyên). Gần 50 hội viên, trong đó có 7 thành viên mới được kết nạp, cùng gặp gỡ, sinh hoạt và trao truyền cho nhau những làn điệu then, những kỹ thuật sử dụng đàn tính. Tại ngôi nhà số 10, tổ 30, phường Phan Đình Phùng, mỗi buổi sinh hoạt, tiếng đàn tính lại rộn ràng cất lên gọi câu then ùa về giữa lòng phố thép.
Bà Hoàng Thị Oanh, phân hội trưởng cho biết: Phân hội hiện có 1 Nghệ nhân Nhân dân và 2 Nghệ nhân Ưu tú. Đây là điều kiện thuận lợi để các thành viên có cơ hội học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm trong hát then, đàn tính; đồng thời tiếp nhận thêm những bài then cổ và những sáng tác mới. Nhờ đó lời then, tiếng tính được trao truyền, lan tỏa rộng rãi hơn trong đời sống nhân dân.
Những buổi sinh hoạt được duy trì khá đều đặn, nội dung phong phú, phù hợp với khả năng của từng người. Các thành viên cùng luyện tập, trao đổi kinh nghiệm, sửa từng câu hát, từng nhịp đàn và hỗ trợ nhau khi gặp khó khăn. Không khí sinh hoạt luôn vui vẻ, cởi mở nhưng cũng nghiêm túc và trách nhiệm. Qua mỗi buổi tập, hội viên tiến bộ hơn về kỹ năng sử dụng đàn tính và cách nhấn nhá nhả lời hát ăn khớp với âm điệu của cây đàn.
Hát then, đàn tính là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc. Qua lời then và tiếng đàn tính, tâm tư, tình cảm, những ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc được gửi gắm, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính vì thế mà trong đời sống hiện đại, hát then, đàn tính ngày càng gần gũi với đời sống văn hóa tinh thần của người dân.
Từ phố thép, lời then mượt như thảm cỏ ngân vang trên nền đàn tính. Âm điệu rộn ràng, vui tươi khiến người nghe liên tưởng mình đang đứng trước một dòng suối mát lành, róc rách chảy giữa lòng đại ngàn Việt Bắc. Với cảnh vật bao la, khoan dung và đại lượng, lòng người trở lên khoáng đạt nhưng sâu nặng một niềm ấm áp. Từng âm điệu, tiết tấu ngân nga của lời then khi dìu dặt, tha thiết; lúc vui tươi, rộn ràng, dồn dập thư thúc quân ra trận; có lúc lời then nhấn nhá, thì thầm như kể chuyện về sự tích mường trời, mường đất, về sự sinh sôi vạn vật trong vũ trụ bao la.
Sắc màu riêng trong đô thị
Trải qua bao đời, lời then và tiếng cây đàn tính trở thành hồn cốt của đồng bào Tày, Nùng Việt Bắc. Cùng năm tháng, lời then đã theo những nghệ nhân về nhiều miền quê của Tổ quốc, ngay như ở Thủ đô Hà Nội cũng có câu lạc bộ dành cho những người yêu thích hát then. Giữa trung tâm Thủ đô gió ngàn Thái Nguyên cũng có một câu lạc bộ hát then.
Điều quan trọng là câu lạc bộ hát then ở Thủ đô Hà Nội và Thủ đô gió ngàn đều do các thành viên Câu lạc bộ hát then tỉnh Thái Nguyên xây dựng thành. Rồi mới đây, năm 2026, phân hội đã tổ chức 2 lớp dạy đàn tính cơ bản với 27 người tham gia. Đặc biệt, tại phường Phan Đình Phùng, tốp then người cao tuổi tổ dân phố 36 được thành lập.
Nhiều tiết mục múa, hát then cách tân được các thành viên phân hội hát then phía Nam trình diễn phục vụ nhân dân.
Bà Hoàng Thị Chiên, thành viên phân hội, chia sẻ: Hát then, đàn tính là loại hình nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng. Then có 2 loại: Then cổ và then cách tân. Then cổ mang tính chất tâm linh, cơ bản là các bài cúng cầu mùa, cầu an, cầu tài, giải hạn… Then cổ đòi hỏi người thực hiện phải tay đàn, chân xóc nhạc, miệng hát, còn then cách tân được dựa trên nền then cổ, phổ lời theo làn điệu cổ, nội dung lời then ca ngợi Đảng, Bác Hồ và quê hương, đất nước đổi mới.
Lời then làm lòng người xôn xao, đắm đuối tìm về. Nhiều người mới tham gia với phân hội còn chưa thạo cây đàn tính, lời then còn ngượng ngùng đôi môi, nhưng chỉ sau một thời gian tham gia sinh hoạt, lời then, tiếng tính đã rộn ràng nền nảy và trong trẻo như tiếng suối reo, mang ngọt ngào của dòng nước nguồn Việt Bắc thỏa cơn khát bao người.
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Văn Quang chia sẻ: Để lời then, tiếng tính chảy dài bất tận trên dòng sông cuộc đời, các địa phương có thể tổ chức câu lạc bộ, lớp truyền dạy miễn phí, các cuộc thi và chương trình biểu diễn then, đàn tính tại trường học, địa phương. Cùng với đó là ứng dụng mạng xã hội như TikTok, YouTube để giới thiệu những tiết mục then mới mẻ, hấp dẫn.
Và trên hành trình ấy, các thành viên hát then, đàn tính phân hội phía Nam (Câu lạc bộ hát then tỉnh Thái Nguyên) đang lặng lẽ làm công việc của những người “giữ lửa”. Họ đưa then đến lễ hội, trường học, khu dân cư; đưa tiếng đàn tính lên sân khấu và vào những cuộc giao lưu; đồng thời mở rộng không gian truyền bá thông qua các phương tiện truyền thông, tạo nên một sắc màu riêng cho đời sống đô thị. Đó là âm thanh của ký ức, của nguồn cội và cũng là lời nhắn gửi về trách nhiệm trao truyền văn hóa.