Là tỉnh giàu tiềm năng khoáng sản với các loại chủ yếu như: Sắt, titan, chì, kẽm, vonfram..., nên thời gian qua, hoạt động khai khoáng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên rất sôi động. Qua điều tra, thăm dò thì toàn tỉnh hiện có 42 mỏ, điểm mỏ quặng sắt với tổng trữ lượng ước khoảng 47 triệu tấn.
Trong đó, đáng kể là mỏ sắt Tiến Bộ có trữ lượng trên 24 triệu tấn, mỏ sắt Trại Cau khoảng 5 triệu tấn. Toàn tỉnh cũng có 17 mỏ, điểm mỏ tintan được thăm dò với trữ lượng gần 20 triệu tấn, chiếm 39% trữ lượng của cả nước, tập trung chủ yếu tại mỏ Cây Châm với khoảng 4,83 triệu tấn. Cả tỉnh cũng tới có 42 mỏ và điểm mỏ chì, kẽm, trữ lượng khoảng 1 triệu tấn tập trung ở mỏ Làng Hích, mỏ Bản Tèn (Đồng Hỷ), mỏ Cúc Đường (Võ Nhai). Ngoài hai doanh nghiệp Nhà nước là Công ty Gang thép Thái Nguyên, Công ty TNHH Nhà nước một thành viên Kim loại mầu Thái Nguyên có dây chuyền chế biến sâu, những năm qua các đơn vị khai khoáng khác thường hoạt động nhỏ lẻ, công nghệ thô sơ và chủ yếu xuất bán quặng thô hoặc quặng nghèo. Thời gian gần đây, nắm bắt được chủ trương khuyến khích đầu tư chế biến khoáng sản trong nước, một số doanh nghiệp có năng lực trong tỉnh đã đón đầu xây dựng nhà máy chế biến sâu khoáng sản ngay tại địa phương. Đây được xem là sự chủ động và kịp thời nhập cuộc của các nhà đầu tư.
Mặc dù gặp không ít “lận đận” trong quá trình đầu tư xây dựng, nhưng hiện nay các hạng mục công trình chế biến sâu khoáng sản của Nhà máy kẽm Việt Bắc (Công ty liên doanh kim loại mầu Việt Bắc-KCN Điềm Thuỵ, huyện Phú Bình) đang trong giai đoạn hoàn tất. Nhà đầu tư đã đầu tư khoảng 200 tỷ đồng với 4 dây chuyền sản xuất khép kín. Tới đây, khi Nhà máy đi vào hoạt động sẽ cho ra lò khoảng 10.000 tấn kẽm thỏi, 11.000 tấn bột kẽm ô xít và 22.000 tấn axít Sunfuaric mỗi năm. Mới đây, một dự án chế biến khoáng sản quy mô khá lớn khác đã được đầu tư tại xã Nam Hoà (Đồng Hỷ), đó là Nhà máy luyện gang do Công ty cổ phần luyện kim đen Thái Nguyên đầu tư với tổng giá trị 228 tỷ đồng. Theo thiết kế, Nhà máy này có diện tích 6ha gồm một xưởng tuyển quặng sắt rộng 5ha, công suất 30 tấn/giờ, một lò cao dung tích 128m3. Nhà máy này sẽ cung cấp ra thị trường các sản phẩm gang thỏi, xỉ và khí than lò cao. Còn tại khu vực mỏ titan Cây Châm, thuộc xã Động Đạt (Phú Lương), hiện nay có ba doanh nghiệp đang tổ chức khai thác và đầu tư chế biến khoáng sản gồm: Công ty TNHH xây dựng và PTNT miền núi, Công ty cổ phần xuất nhập khẩu Thái Nguyên và Công ty cổ phần tập đoàn Ban Tích.
Về chế biến chì kẽm quy mô lớn, cho ra đời những sản phẩm chất lượng, có giá trị kinh tế cao hiện giờ có Nhà máy kẽm điện phân tại Khu công nghiệp Sông Công, công suất 10 nghìn tấn sản phẩm/năm; HTX công nghiệp và vận tải Chiến Công đang đầu tư dây chuyền chế biến quặng chì, kẽm, công suất không dưới 10 nghìn tấn sản phẩm/năm. Các sản phẩm của những doanh nghiệp này là kẽm thỏi 99,8%, bột ôxit kẽm, axit sufuric. Đây là những sản phẩm quan trọng phục vụ xuất khẩu và các ngành công nghiệp trong nước. Đối với quặng sắt, hiện nay vẫn tập trung nguyên liệu chủ yếu cho công nghiệp luyện phôi và cán thép của Công ty Gang thép Thái Nguyên, Công ty kim khí Gia Sàng và một số đơn vị khác trong tỉnh. Tỉnh đã có chỉ đạo không vận chuyển quặng sắt ra ngoài tỉnh để phục vụ công tác chế biến sâu tại địa phương.
Trên đây là những doanh nghiệp đã và đang mạnh dạn đầu tư xây dựng Nhà máy chế biến khoáng sản tại địa phương. Tuy nhiên, trên thực tế, một số doanh nghiệp đã phải tạm dừng đầu tư vì những tác động xấu từ thị trường và khả năng tài chính bản thân. Tại khu vực mỏ titan Cây Châm có ba doanh nghiệp đầu tư xây dựng nhà máy luyện xỉ titan, nhưng đến thời điểm này chỉ còn một đơn vị đang thi công là Công ty TNHH xây dựng và phát triển nông thôn, miền núi. Thực tế thời gian qua cho thấy rất nhiều doanh nghiệp đề nghị với tỉnh được đầu tư xây dựng nhà máy chế biến khoáng sản, nhưng dựa trên thực tế trữ lượng từng loại khoáng sản mà tỉnh chỉ hạn chế cấp phép đầu tư cho một số đơn vị đủ năng lực.
Việc các doanh nghiệp trên địa bàn đã và đang đầu tư mạnh vào ngành công nghiệp chế biến sâu khoáng sản, nhất là các loại khoáng sản thế mạnh của tỉnh là một tín hiệu vui và phù hợp với chủ trương chung. Lợi thế mà Nhà nước tạo ra cho các doanh nghiệp là đáng kể. Tất cả đang chờ vào sức bật và khả năng tận dụng lợi thế của các đơn vị, các nhà đầu tư trong và ngoài tỉnh.
