Đánh thức 'kho vàng xanh' giữa đại ngàn

Những năm gần đây, phát triển cây dược liệu được nhiều địa phương vùng cao phía Bắc của tỉnh xác định là hướng đi giàu tiềm năng nhằm khai thác lợi thế tự nhiên, nâng cao thu nhập cho người dân và góp phần bảo vệ tài nguyên rừng. Với điều kiện khí hậu mát mẻ, diện tích rừng lớn và đa dạng sinh học cao, khu vực này được đánh giá có nhiều lợi thế để hình thành các vùng sản xuất dược liệu tập trung, phát triển nhiều loài cây dược liệu quý và cây bản địa có giá trị kinh tế cao.

Phát huy lợi thế tự nhiên

Từ bao đời nay, đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Mông… sinh sống ở vùng cao vẫn lưu giữ nhiều bài thuốc dân gian được tạo nên từ những loài cây mọc dưới tán rừng. Ngày nay, nguồn tài nguyên ấy được đánh giá vừa có giá trị trong chăm sóc sức khỏe, vừa mở ra tiềm năng phát triển kinh tế nếu được quy hoạch, bảo tồn và khai thác theo hướng bền vững.

Bên cạnh giá trị về y học, nhiều loại cây dược liệu còn có khả năng thích nghi tốt với điều kiện sinh thái của vùng núi, sinh trưởng dưới tán rừng hoặc trên những diện tích đất đồi có độ dốc lớn, không cạnh tranh với đất sản xuất lương thực. So với nhiều loại cây trồng khác, dược liệu có giá trị kinh tế cao hơn trên cùng đơn vị diện tích, trong khi quá trình canh tác gắn với việc duy trì thảm thực vật, hạn chế xói mòn và góp phần bảo vệ hệ sinh thái rừng. 

Đây cũng là hướng phát triển phù hợp với mục tiêu nâng cao giá trị kinh tế lâm nghiệp theo hướng đa giá trị, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân, vừa khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có của địa phương.

Với diện tích rừng tự nhiên và rừng sản xuất lớn, độ ẩm cao, nhiệt độ tương đối ổn định quanh năm, vùng cao phía Bắc của tỉnh có điều kiện phù hợp để nhiều loài dược liệu sinh trưởng, phát triển. Thời gian qua, nhiều địa phương đã đưa các giống sa nhân tím, cà gai leo, giảo cổ lam, sâm bố chính... vào trồng thử nghiệm và bước đầu ghi nhận hiệu quả tích cực.

Tại thôn Đoàn Kết, xã Chợ Rã, bà Bàn Thị Bé đã chuyển hơn 2.000m2 đất vườn đồi trước đây trồng ngô, lúa kém hiệu quả sang trồng cà gai leo. Nhờ phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng địa phương, cây sinh trưởng tốt, mỗi năm cho thu hoạch ba vụ, mang lại thu nhập gần 40 triệu đồng sau khi trừ chi phí. 

Hiệu quả kinh tế từ mô hình này đã tạo sức lan tỏa trong cộng đồng. Hiện toàn thôn có trên 10ha cà gai leo, trở thành một trong những cây trồng góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.

Không chỉ Chợ Rã, xã Thượng Minh cũng được đánh giá là địa bàn có nhiều tiềm năng phát triển cây dược liệu. Ngoài lợi thế về diện tích rừng, địa phương còn có nguồn lao động dồi dào và kinh nghiệm sản xuất lâm nghiệp. Trên các diện tích đất đồi rừng ở thôn Bản Trù, người dân đang chăm sóc nhiều loại dược liệu như: Sâm đất, đinh lăng, thìa canh, sâm bố chính, sa nhân tím… để chuẩn bị cho vụ thu hoạch đầu tiên vào cuối năm.

Ông Triệu Thành Lý, người dân thôn Bản Trù, cho biết: Hiện 15 hộ dân trong thôn đã liên kết với Công ty TNHH MTV Thương mại Đông Nam Việt (Hà Nội) trồng hơn 4ha dược liệu. Do doanh nghiệp hỗ trợ giống, kỹ thuật và ký hợp đồng bao tiêu với giá ổn định nên người dân yên tâm đầu tư sản xuất. 

Theo ông Lý, trên địa bàn vẫn còn nhiều diện tích đất lâm nghiệp phù hợp để mở rộng mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng, vừa nâng cao giá trị sử dụng đất, vừa góp phần bảo vệ và phát triển rừng.

Thực tế cho thấy, cây dược liệu đang mở ra hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp tại nhiều địa phương vùng cao. Không chỉ tận dụng được điều kiện tự nhiên, mô hình này còn giúp khai thác hiệu quả diện tích đất đồi, đất lâm nghiệp và những vùng sản xuất nông nghiệp có giá trị kinh tế thấp.

Hướng tới vùng nguyên liệu tập trung

Theo đánh giá của ngành Nông nghiệp, nhiều diện tích rừng sản xuất và đất đồi tại các xã Thượng Minh, Chợ Rã, Đồng Phúc, Phúc Lộc… hiện đang trồng quế, hồi, keo hoàn toàn có thể phát triển các loại dược liệu dưới tán rừng. 

Đây là mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện sinh thái miền núi, không đòi hỏi cải tạo đất nhiều, góp phần duy trì độ che phủ rừng, hạn chế xói mòn và nâng cao giá trị trên cùng đơn vị diện tích.

Nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ dược liệu thiên nhiên ngày càng tăng, cả thị trường trong nước và xuất khẩu đều mở ra nhiều cơ hội cho các vùng sản xuất nguyên liệu đạt tiêu chuẩn chất lượng. Đây là động lực để các địa phương từng bước quy hoạch vùng trồng, lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, hỗ trợ người dân mở rộng diện tích và hình thành các mô hình sản xuất theo chuỗi liên kết thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã.

Bà Nông Thị Uyến, Phó Chủ tịch UBND xã Thượng Minh, cho biết: Địa phương có nhiều diện tích đất vườn đồi, đất trồng ngô, lúa kém hiệu quả và vùng đất dưới tán rừng phù hợp để phát triển cây dược liệu. Khi có doanh nghiệp đầu tư xây dựng vùng nguyên liệu và ký hợp đồng bao tiêu lâu dài, người dân hoàn toàn có thể mở rộng quy mô lên hàng trăm héc-ta. Địa phương cũng kỳ vọng sẽ thu hút các cơ sở sơ chế, chế biến sâu như sản xuất tinh dầu, trà dược liệu, cao dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, qua đó nâng cao giá trị gia tăng của ngành hàng.

Bên cạnh hiệu quả kinh tế, phát triển dược liệu còn mở ra cơ hội kết hợp với du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm. Những vùng trồng dược liệu gắn với bản sắc văn hóa của đồng bào Dao, Tày, Mông có thể trở thành điểm đến để du khách tham quan, tìm hiểu các bài thuốc dân gian, trải nghiệm thu hái, chế biến dược liệu và sử dụng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thiên nhiên.

Để hiện thực hóa mục tiêu hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn, vai trò của doanh nghiệp được xem là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng chuỗi giá trị từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Theo bà Nguyễn Thị Oanh, Giám đốc Công ty TNHH MTV Thương mại Đông Nam Việt, doanh nghiệp đang triển khai xây dựng Nhà máy chế biến và sản xuất dược liệu DONAVI tại xã Thượng Minh trên diện tích 4,86ha. Đến nay, vùng nguyên liệu đã phát triển khoảng 70ha. Thời gian tới, doanh nghiệp tiếp tục phối hợp với các địa phương vận động người dân mở rộng thêm khoảng 150ha với 18 loài cây dược liệu quý, sản xuất theo tiêu chuẩn GACP-WHO nhằm đáp ứng nhu cầu chế biến và thị trường.

Song song với mở rộng vùng nguyên liệu, doanh nghiệp cũng sẽ tổ chức đào tạo, chuyển giao khoa học kỹ thuật cho khoảng 1.000 lượt người, trong đó ít nhất 80% là đồng bào dân tộc thiểu số. Nội dung đào tạo tập trung vào kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hái, chế biến, quản lý vùng nguyên liệu và kết nối thị trường, góp phần nâng cao năng lực sản xuất cho người dân.

Có thể thấy, vùng cao phía Bắc của tỉnh đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển ngành dược liệu theo hướng hàng hóa. Khi lợi thế tự nhiên được kết hợp với quy hoạch đồng bộ, chính sách hỗ trợ phù hợp và sự đồng hành của doanh nghiệp, cây dược liệu sẽ không chỉ tạo sinh kế bền vững cho người dân mà còn góp phần bảo vệ rừng, bảo tồn nguồn gen quý, phát triển kinh tế xanh và từng bước hình thành một ngành hàng đặc trưng của địa phương. Đây cũng là dư địa lớn để thu hút đầu tư, xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh, tạo động lực phát triển kinh tế cho khu vực vùng cao trong những năm tới.

Năm 2023, UBND tỉnh Bắc Kạn (cũ) đã phê duyệt đề án đầu tư hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu quý tại huyện Ba Bể (cũ). Đây là lần đầu tiên địa phương này triển khai một dự án trồng dược liệu quy mô lớn, có sự liên kết chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp, người dân cho đến đơn vị tiêu thụ. Theo đó, Dự án sử dụng nguồn vốn chủ yếu từ doanh nghiệp, người dân và Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 với tổng mức đầu tư hơn 220 tỷ đồng. Trọng tâm của chương trình là đầu tư phát triển vùng trồng tập trung cho 18 loại dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao; đầu tư phát triển các hợp tác xã, cơ sở sản xuất, chế biến dược liệu quý có quy mô từ nhỏ đến lớn, từ sơ chế, chế biến truyền thống đến ứng dụng công nghệ cao chế biến sâu để cung ứng nguyên liệu và tiêu thụ các sản phẩm dược liệu địa phương theo chuỗi liên kết đạt tiêu chuẩn, phục vụ nhu cầu sử dụng trong nước và hướng đến xuất khẩu.