Bản ghi nhớ Islamabad và phép thử của lòng tin

Việc Mỹ và Iran ký Bản ghi nhớ Islamabad (MoU) đang được xem là một trong những chuyển động ngoại giao đáng chú ý nhất tại Trung Đông thời gian gần đây. Sau nhiều tháng căng thẳng quân sự, với nguy cơ đối đầu trực tiếp lan rộng ra các điểm nóng khu vực, thỏa thuận mở ra cơ hội hạ nhiệt xung đột, khôi phục một phần lòng tin và tạo khuôn khổ cho các cuộc đàm phán tiếp theo.

Bản ghi nhớ Islamabad được ký kết là bước tiến quan trọng, song để biến các cam kết thành hiện thực còn là thách thức lớn hơn nhiều. Theo các nội dung được công bố, Bản ghi nhớ Islamabad có phạm vi rộng hơn đáng kể so với các khuôn khổ đàm phán trước đây.

Thỏa thuận đề cập việc chấm dứt đối đầu quân sự, khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, xử lý lượng uranium đã làm giàu của Iran dưới sự giám sát quốc tế, từng bước nới lỏng các biện pháp phong tỏa, mở đường cho việc giải phóng tài sản bị đóng băng và tạo khuôn khổ cho vòng đàm phán tiếp theo.

Đây là cách tiếp cận toàn diện hơn so với nhiều nỗ lực thương lượng trước đây giữa Washington và Tehran, cho thấy ngoại giao vẫn có dư địa, ngay cả khi khác biệt chiến lược còn rất sâu sắc.

Một trong những nội dung có tác động trực tiếp nhất là eo biển Hormuz. Đây là tuyến hàng hải có ý nghĩa đặc biệt đối với dòng chảy năng lượng toàn cầu. Việc Bản ghi nhớ Islamabad đặt ra yêu cầu khôi phục hoạt động hàng hải qua Hormuz, mở ra cơ hội của nhiều nền kinh tế.

Tuy nhiên, chính Hormuz cũng là một điểm nghẽn trong quá trình thực thi. Vấn đề không chỉ là mở lại tuyến hàng hải, mà còn là cách thức bảo đảm hoạt động thông suốt, miễn phí, an toàn và phù hợp với luật pháp quốc tế. Nếu các bên có cách hiểu khác nhau về quyền kiểm soát, phí dịch vụ hoặc cơ chế bảo đảm an ninh, nguy cơ phát sinh bất đồng mới vẫn còn hiện hữu.

Chương trình hạt nhân Iran là nội dung được cộng đồng quốc tế quan tâm. Tehran tái khẳng định không phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi các bên nhất trí tiếp tục xây dựng cơ chế xử lý lượng uranium đã làm giàu dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế. Đây được xem là bước đi tích cực.

Nhưng trên thực tế, quá trình này đòi hỏi những thỏa thuận kỹ thuật chi tiết, cơ chế kiểm chứng minh bạch và sự đồng thuận chính trị bền vững.

Trung Đông là khu vực mà một thỏa thuận song phương có thể chịu tác động mạnh từ hành động của nhiều chủ thể khác. Vấn đề Lebanon, vai trò của Hezbollah, tính toán an ninh của Israel, cũng như quan điểm của các nước Vùng Vịnh đều có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì thỏa thuận.

Sau nhiều năm bất ổn, các quốc gia trong khu vực đều có nhu cầu duy trì môi trường hòa bình để phục hồi, phát triển và thu hút đầu tư.

Bản ghi nhớ Islamabad có thể nói đã tạo thêm không gian cho ngoại giao và đặt nền tảng cho các cuộc thương lượng tiếp theo. Dù vậy, giới quan sát vẫn hoài nghi, rằng thỏa thuận có thể tồn tại lâu dài hay không. Điều đó phụ thuộc vào ba yếu tố chính.

Thứ nhất là sự kiềm chế của các bên trong thời gian đàm phán, tránh những hành động quân sự hoặc tuyên bố cứng rắn có thể làm suy giảm lòng tin. Thứ hai là cơ chế kiểm chứng đủ rõ ràng, nhất là với chương trình hạt nhân của Iran và hoạt động tại eo biển Hormuz. Thứ ba là sự tham gia xây dựng của các nước trong khu vực và cộng đồng quốc tế.

Trong bối cảnh thế giới đối mặt nhiều điểm nóng, mọi nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng đều cần được khuyến khích. Bản ghi nhớ Islamabad vừa là tín hiệu tích cực, vừa là phép thử của lòng tin. Tích cực bởi lẽ cánh cửa đối thoại vẫn có thể mở ra trong thời điểm đối đầu căng thẳng.

Tuy nhiên, Trung Đông từng chứng kiến không ít thỏa thuận bị bào mòn bởi thiếu lòng tin, tính toán riêng và những biến động ngoài dự kiến.