Hơn 30 năm mỹ thuật khu vực Tây Bắc - Việt Bắc nối dài trang sử mỹ thuật Việt Nam

Trong dòng chảy 80 năm của mỹ thuật Việt Nam kể từ Cách mạng Tháng Tám 1945, bên cạnh những trung tâm mỹ thuật lớn, mỹ thuật các vùng miền đã và đang góp phần quan trọng tạo nên diện mạo đa thanh, đa sắc của nền mỹ thuật dân tộc. Trong chỉnh thể ấy, mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc) nổi lên như một mạch nguồn âm thầm nhưng giàu nội lực, nối dài trang lịch sử mỹ thuật Việt Nam bằng bản sắc văn hóa đặc thù của vùng trung du, miền núi phía Bắc.

Hoa xuân. Tranh: Mai Xuân Oanh

Không gian văn hóa đặc thù của Tây Bắc - Việt Bắc

Báo cáo tổng quát của họa sĩ Đỗ Dũng (Nguyên Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT tỉnh Phú Thọ) tại Hội thảo “Mỹ thuật Việt Nam 80 năm (1945-2025) đồng hành cùng dân tộc” đã khẳng định một quan điểm xuyên suốt: Mỹ thuật Việt Nam không đứng ngoài lịch sử, mà luôn song hành cùng vận mệnh đất nước. Từ mỹ thuật kháng chiến, mỹ thuật xây dựng xã hội mới, đến mỹ thuật đổi mới và hội nhập, mỗi giai đoạn đều in đậm dấu ấn của thời đại và trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ.

Trong tiến trình đó, việc hình thành các khu vực mỹ thuật không chỉ mang ý nghĩa tổ chức hoạt động nghề nghiệp, mà còn tạo điều kiện để các vùng miền phát huy bản sắc riêng, làm giàu cho diện mạo chung của mỹ thuật quốc gia. Khu vực III - bao gồm các tỉnh Tây Bắc và Việt Bắc - chính là một không gian sáng tạo như vậy.

Tây Bắc - Việt Bắc là vùng đất có vị trí đặc biệt trong lịch sử và văn hóa Việt Nam. Đây không chỉ là căn cứ địa cách mạng, mà còn là không gian sinh tồn lâu đời của nhiều cộng đồng dân tộc với hệ thống di sản văn hóa phong phú và giàu chiều sâu.

Thiên nhiên hùng vĩ, nhịp sống gắn bó với núi rừng, cùng các giá trị văn hóa truyền thống như kiến trúc bản làng, trang phục, lễ hội, tín ngưỡng, dân ca, dân vũ… đã trở thành chất liệu tinh thần dồi dào cho sáng tạo mỹ thuật. Chính từ nền tảng ấy, mỹ thuật Khu vực III hình thành một bản sắc riêng: giàu cảm xúc, đậm tính nhân văn, mộc mạc nhưng không giản đơn, truyền thống mà không bảo thủ.

Mỹ thuật Khu vực III từng bước định hình và phát triển

Những năm đầu thập niên 1990 có thể xem là giai đoạn khởi phát, khi các chi hội mỹ thuật địa phương được củng cố, đội ngũ họa sĩ gắn bó lâu dài với vùng đất dần hình thành. Tác phẩm thời kỳ này chủ yếu phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt văn hóa của đồng bào các dân tộc, mang tính tự sự rõ nét.

Tam tài nhất đạo. Tranh Acrylic: Gia Bảy

Từ đầu những năm 2000, mỹ thuật Khu vực III bước vào giai đoạn phát triển và khẳng định. Đề tài được mở rộng, ngôn ngữ tạo hình phong phú hơn, nhiều tác phẩm tham gia triển lãm khu vực và toàn quốc, góp phần đưa mỹ thuật vùng trung du, miền núi phía Bắc thoát khỏi sự lặng lẽ, từng bước khẳng định vị trí trong đời sống mỹ thuật cả nước.

Khoảng hơn mười năm trở lại đây, trong bối cảnh hội nhập, mỹ thuật Khu vực III tiếp tục chuyển mình. Bên cạnh những nghệ sĩ trung thành với cảm hứng văn hóa bản địa, đã xuất hiện những tìm tòi mới về hình thức, chất liệu và tư duy tạo hình, cho thấy sự tiếp cận ngày càng rõ nét hơn với mỹ thuật hiện đại và đương đại.

Giá trị nổi bật của mỹ thuật Khu vực III không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm hay tên tuổi cá nhân, mà ở đóng góp vào việc làm phong phú bản sắc mỹ thuật Việt Nam. Trong khi một số khu vực có xu hướng đồng dạng hóa phong cách, mỹ thuật Tây Bắc - Việt Bắc vẫn giữ được tiếng nói riêng, dựa trên chiều sâu văn hóa bản địa.

Thông qua hội họa, điêu khắc, đồ họa và mỹ thuật ứng dụng, các nghệ sĩ nơi đây đã góp phần bảo tồn và chuyển hóa di sản văn hóa bằng ngôn ngữ tạo hình đương đại. Mỹ thuật trở thành một hình thức “ghi chép văn hóa” sinh động, lưu giữ ký ức cộng đồng và truyền tải các giá trị truyền thống trong bối cảnh mới.

Đặc biệt, thông qua các triển lãm khu vực, trại sáng tác và hoạt động giao lưu nghề nghiệp, mỹ thuật Khu vực III đã từng bước gắn bó hơn với công chúng, góp phần xây dựng đời sống thẩm mỹ tại các địa phương, trong đó có Thái Nguyên - một trung tâm văn hóa, giáo dục quan trọng của vùng Việt Bắc.

Những thách thức và yêu cầu đặt ra

Bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, mỹ thuật Khu vực III vẫn đối mặt với nhiều khó khăn: điều kiện sáng tác còn hạn chế; không gian trưng bày chuyên nghiệp thiếu và yếu; lý luận - phê bình mỹ thuật chưa theo kịp thực tiễn sáng tác; thị trường mỹ thuật phát triển chậm, chưa tạo được động lực kinh tế đủ mạnh để nghệ sĩ yên tâm đầu tư chiều sâu sáng tạo.

Thực tiễn đó đòi hỏi phải có những giải pháp và chính sách cụ thể, lâu dài, nhằm tạo môi trường thuận lợi cho mỹ thuật khu vực phát triển bền vững. Để khuyến khích các họa sĩ đầu tư thời gian, công sức và trí tuệ cho ra đời những tác phẩm chất lượng, cần có sự quan tâm, hỗ trợ trực tiếp và xứng đáng đối với các tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

Việc hỗ trợ này cần được cụ thể hóa thông qua các hình thức như: hỗ trợ kinh phí sáng tác; chế độ khen thưởng rõ ràng đối với tác phẩm tham gia triển lãm khu vực, triển lãm toàn quốc hoặc đạt giải thưởng chuyên môn; ưu tiên giới thiệu, quảng bá tác phẩm đến công chúng.

Song song với đó, việc duy trì đều đặn triển lãm mỹ thuật khu vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Triển lãm Khu vực III cần được tổ chức hằng năm hoặc ít nhất hai năm một lần, tạo diễn đàn nghề nghiệp ổn định để nghệ sĩ đối thoại, học hỏi và tự làm mới mình, đồng thời góp phần hình thành nhịp điệu sinh hoạt mỹ thuật liên tục cho toàn vùng.

Một giải pháp mang tính nền tảng khác là đầu tư ngân sách cho các địa phương có điều kiện đăng cai, gắn tổ chức triển lãm với xây dựng không gian trưng bày kiên cố, chuyên nghiệp, có khả năng phục vụ lâu dài. Trong bối cảnh đó, tỉnh Thái Nguyên nổi lên như một địa phương có nhiều tiềm năng và lợi thế: vị trí trung tâm vùng Việt Bắc; hạ tầng văn hóa - giáo dục tương đối đồng bộ; đội ngũ văn nghệ sĩ đông đảo; kinh nghiệm tổ chức các hoạt động mỹ thuật quy mô khu vực.

Trước mùa lũ. Tranh acrylic: Đoàn Dương

Nếu được quan tâm đầu tư đúng mức, Thái Nguyên hoàn toàn có thể trở thành điểm hội tụ mỹ thuật của Khu vực III (Việt Bắc - Tây Bắc), nơi tổ chức triển lãm thường niên, trưng bày tác phẩm chất lượng cao, đồng thời hình thành một không gian mỹ thuật chuyên nghiệp phục vụ cả nghệ sĩ và công chúng. Đây không chỉ là nhu cầu của giới mỹ thuật, mà còn là một hướng phát triển văn hóa bền vững cho địa phương và toàn khu vực.

Nhìn lại hơn 30 năm, có thể khẳng định: mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc) không đứng bên lề lịch sử mỹ thuật Việt Nam, mà là một bộ phận hữu cơ, góp phần tạo nên diện mạo đa dạng và giàu bản sắc của nền mỹ thuật dân tộc trong thời kỳ đổi mới và hội nhập.

Trong dòng chảy 80 năm mỹ thuật Việt Nam, những sáng tạo xuất phát từ vùng trung du, miền núi phía Bắc tiếp tục khẳng định một chân lý bền vững: khi nghệ thuật được nuôi dưỡng từ văn hóa bản địa, được hỗ trợ bằng chính sách phù hợp và được đặt trong không gian trưng bày xứng đáng, nó sẽ có sức sống lâu dài và khả năng lan tỏa sâu rộng.