Chủ động dự phòng HIV từ những người có nguy cơ cao

Trong khi số ca nhiễm HIV mới tại Thái Nguyên có xu hướng giảm qua từng năm, nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng vẫn hiện hữu, nhất là ở nhóm người trẻ và những người có hành vi nguy cơ cao. Bên cạnh điều trị cho người nhiễm HIV, việc mở rộng điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) đang trở thành một trong những giải pháp trọng tâm nhằm ngăn chặn các ca nhiễm mới, hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.

Một buổi sáng tại cơ sở điều trị PrEP của Bệnh viện An Phú (phường Phan Đình Phùng), người đến tư vấn, xét nghiệm và nhận thuốc đều được bảo đảm quyền riêng tư. Không còn tâm lý e dè như nhiều năm trước, nhiều người chủ động tìm đến dịch vụ dự phòng trước phơi nhiễm HIV sau khi được tư vấn từ nhân viên y tế hoặc các nhóm tiếp cận cộng đồng.

Sự thay đổi trong nhận thức ấy là kết quả của quá trình kiên trì truyền thông, đồng thời không ngừng mở rộng các dịch vụ dự phòng và điều trị HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh.

Theo số liệu của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Thái Nguyên, đến tháng 6/2026, toàn tỉnh có 5.469 người nhiễm HIV còn sống, trong đó 4.577 người đang điều trị bằng thuốc kháng vi rút (ARV). Tỷ lệ người nhiễm HIV trong cộng đồng biết tình trạng bệnh đạt 84,14%; 83,69% số người biết tình trạng nhiễm HIV được điều trị ARV; đặc biệt, 99,12% số người điều trị có tải lượng vi rút dưới ngưỡng ức chế.

Những kết quả này góp phần kéo giảm đáng kể số ca nhiễm mới và tử vong do AIDS. Nếu năm 2009, toàn tỉnh ghi nhận 1.259 trường hợp nhiễm HIV mới và 486 trường hợp tử vong thì trong 6 tháng đầu năm 2026 chỉ còn 42 ca nhiễm mới và 12 trường hợp tử vong.

Tuy nhiên, theo đánh giá của ngành Y tế, Thái Nguyên vẫn là một trong những địa phương có tỷ lệ hiện nhiễm HIV cao của cả nước, khoảng 0,34% dân số. Đáng chú ý, mô hình lây nhiễm đã thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây HIV chủ yếu lây truyền qua đường tiêm chích ma túy thì hiện nay phần lớn ca nhiễm mới lây qua đường tình dục, tập trung ở nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), người trẻ và những người có hành vi nguy cơ cao.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ điều trị sang dự phòng chủ động, trong đó điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) được xác định là một trong những giải pháp chiến lược nhằm ngăn chặn các ca nhiễm mới.

Bên cạnh cấp phát thuốc dự phòng, các cơ sở điều trị còn thực hiện tư vấn giảm nguy cơ, xét nghiệm HIV định kỳ, sàng lọc các bệnh lây truyền qua đường tình dục và hướng dẫn người sử dụng xây dựng lối sống an toàn. Hiện nay, Thái Nguyên có hai cơ sở cung cấp dịch vụ điều trị PrEP là Bệnh viện An Phú và Bệnh viện Phổ Yên. Trong năm 2025, gần 1.000 lượt khách hàng được tư vấn về PrEP, trong đó 570 người duy trì điều trị thường xuyên.

Tuy nhiên, từ cuối năm 2025 đến đầu năm 2026, nguồn thuốc PrEP bị gián đoạn khoảng tám tháng, khiến hoạt động điều trị dự phòng gặp nhiều khó khăn. Nhiều khách hàng phải tạm dừng sử dụng thuốc, ảnh hưởng đến hiệu quả can thiệp.

Ngay sau khi nguồn thuốc được Quỹ Toàn cầu tiếp tục hỗ trợ, các cơ sở điều trị đã khẩn trương kết nối lại với khách hàng cũ, đồng thời mở rộng tư vấn cho các trường hợp mới. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, hai cơ sở đã tư vấn, xét nghiệm HIV cho 141 người thuộc nhóm nguy cơ cao và tiếp nhận thêm 25 trường hợp mới sử dụng PrEP.

Để người có nguy cơ cao biết và tiếp cận dịch vụ, vai trò của các nhóm nhân viên tiếp cận cộng đồng (CBO) ngày càng được phát huy. Đây là cầu nối giữa cơ sở y tế với cộng đồng thông qua các hoạt động truyền thông trực tiếp, truyền thông trên mạng xã hội, tư vấn cá nhân, hỗ trợ xét nghiệm HIV, cấp phát bao cao su, bơm kim tiêm sạch và giới thiệu người dân đến các cơ sở điều trị.

Không chỉ góp phần ngăn ngừa các ca nhiễm mới, chương trình điều trị HIV và dự phòng trước phơi nhiễm còn tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức của người bệnh và gia đình. Chị N.T.H., có người thân đang điều trị HIV tại Thái Nguyên, chia sẻ: Ngày em tôi mới phát hiện bệnh, cả gia đình đều rất suy sụp. Nhưng sau khi được bác sĩ tư vấn, người thân tôi điều trị ARV đều đặn, sức khỏe ổn định, vẫn đi làm và sinh hoạt bình thường. Điều chúng tôi mong muốn nhất là xã hội nhìn nhận HIV bằng sự cảm thông để người bệnh không mặc cảm và có thêm động lực điều trị.

Câu chuyện của gia đình chị H. là minh chứng cho sự thay đổi trong công tác phòng, chống HIV/AIDS. Nếu như trước đây trọng tâm là điều trị khi người bệnh đã nhiễm HIV thì hiện nay chiến lược đã chuyển mạnh sang dự phòng chủ động, phát hiện sớm và điều trị sớm.

Theo các chuyên gia y tế, HIV hiện nay đã trở thành bệnh mạn tính có thể kiểm soát nếu người bệnh được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Đối với những người chưa nhiễm HIV nhưng thuộc nhóm nguy cơ cao, việc sử dụng PrEP kết hợp với quan hệ tình dục an toàn và xét nghiệm định kỳ là giải pháp hiệu quả để chủ động bảo vệ bản thân.

Trong thời gian tới, cùng với việc mở rộng điều trị dự phòng, ngành Y tế Thái Nguyên sẽ tiếp tục đổi mới công tác truyền thông, tư vấn về phòng, chống HIV/AIDS theo hướng phù hợp với từng nhóm đối tượng. Thông điệp "xét nghiệm sớm, điều trị sớm, dự phòng chủ động" đang từng bước thay đổi nhận thức của người dân, góp phần giảm kỳ thị, khuyến khích mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe. Đây cũng là giải pháp quan trọng nhằm hạn chế các ca nhiễm mới, kiểm soát hiệu quả dịch HIV/AIDS và hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.