Quốc hiệu Vạn Xuân và ước vọng xã tắc muôn đời

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, cuộc khởi nghĩa Lý Bí đã để lại dấu ấn đậm nét. Lý Bí là người đầu tiên xưng Đế, thể hiện tư duy chiến lược về chính trị, ý chí quật cường, khát vọng độc lập và tư tưởng tự tôn của dân tộc. Càng tự hào hơn khi vị hoàng đế đầu tiên của dân tộc được sinh ra tại thôn Cổ Pháp, xã Tiên Phong, TP. Phổ Yên trước đây, nay là tổ dân phố Hòa Bình, phường Vạn Xuân, tỉnh Thái Nguyên. Nhân kỷ niệm 1482 năm Đức Hoàng đế Lý Nam Đế lên ngôi, hãy cùng nhìn lại cuộc khởi nghĩa do ông lãnh đạo và vai trò của ông đối với lịch sử nước nhà.

Toàn cảnh đền Mục, nơi thờ Đức vua Lý Nam Đế (thuộc quần thể Khu di tích lịch sử Quốc gia Lý Nam Đế, tổ dân phố Hòa Bình, phường Vạn Xuân).

Cách đây gần 15 thế kỷ, thời điểm nước ta vẫn đang đắm chìm trong ách đô hộ của giặc phương Bắc… Theo giới sử học, năm 179 trước Công nguyên, Triệu Đà sau khi chinh phục nước Âu Lạc, lật đổ triều đình An Dương Vương, sáp nhập đất đai Âu Lạc vào phạm vi quốc gia Nam Việt, là mở đầu thời kỳ Bắc thuộc.

Suốt hơn 1.000 năm, các triều đại phương Bắc đã tiến hành vơ vét tài nguyên, nhân lực, vật lực với một chính sách cai trị hà khắc và thâm độc, đày đọa nhân dân ta trong cảnh lầm than, đói nghèo.

Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư: “Mùa Xuân, tháng Giêng năm Giáp Tý (544), Vua nhân thắng giặc, tự xưng là Nam Việt Đế, đặt niên hiệu (là Thiên Đức năm thứ 1), lập trăm quan, dựng quốc hiệu là Vạn Xuân, ý mong cho xã tắc truyền đến muôn đời vậy”. Như vậy, Lý Bí xưng Hoàng đế (gọi tắt là xưng Đế) là một sự khẳng định vị thế của nước Nam thời bấy giờ so với Trung Quốc…

Cố GS.TS. Phan Huy Lê, nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, từng khẳng định rằng cuộc khởi nghĩa Lý Bí được chuẩn bị kỹ lưỡng, tổ chức chặt chẽ, nên chỉ trong thời gian ngắn đã giành được chính quyền. Cuộc khởi nghĩa đã để lại dấu ấn đậm nét trong chặng đường lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm bền bỉ, lâu dài, gian khổ và bất khuất của dân tộc. Việc xưng Hoàng Đế thể hiện tư duy chiến lược về chính trị, ý trí quật cường, khát vọng độc lập và tư tưởng tự tôn của dân tộc.

Tượng Đức vua Lý Nam Đế tại đền Mục.

Cùng chung nhận định, GS.TS. Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, cho rằng: Việc Lý Bí xưng đế muốn chứng minh rằng chúng ta là 1 quốc gia không bao giờ chịu khuất phục trước bất cứ kẻ thù nào. Đó cũng là biểu hiện rõ nét sự trưởng thành của ý thức dân tộc, lòng tự tin vững chắc ở khả năng tự mình vươn lên, phát triển một cách độc lập.

Theo “Việt Thường thị Tiền Lý Nam Đế ngọc phả cổ truyền” đang được lưu giữ tại đình làng Giang Xá, thị trấn Trạm Trôi, huyện Hoài Đức, nay là xã Hoài Đức, TP. Hà Nội: Khi Lý Bí 5 tuổi đã vô cùng thông minh, khí tượng siêu quần. Tuy tuổi còn nhỏ, nhưng tư chất hơn người, khi mới 7 tuổi đã mồ côi cả cha lẫn mẹ. Ông được Pháp tổ Thiền sư trụ trì tại chùa trong ấp, tương truyền là chùa Hương Ấp tại tổ dân phố Hòa Bình, phường Vạn Xuân ngày nay, đưa vào chùa làm chú tiểu.

Khi Lý Bí 13 tuổi, lúc này Pháp tổ Thiền sư đến thôn Giang Xá, xã Lưu Xá, huyện Đan Phượng, phủ Quốc Oai (xã Hoài Đức, Hà Nội ngày nay), nhà sư đã đón Lý Bí về để nuôi dậy và cho thụ giới nhập học. Ông tinh thông võ nghệ, lại giỏi văn chương, tính rất hiếu hữu, nên kết giao với bạn bè rất đông. Đến khi 25 tuổi, Lý Bí đã mộ được hơn 3 nghìn nghĩa sĩ, lập đại bản doanh để chống lại quân Lương xâm lược.

Tuy nhiên, triều đại do ông lập ra không được bao lâu thì giặc phương Bắc tiếp tục đánh chiếm nước ta. Trong trận thủy chiến ở hồ Điển Triệt (tỉnh Phú Thọ), Lý Nam Đế và quân đội bị tập kích bất ngờ, không kịp phòng bị, hàng quân tan vỡ, ông đã phải lui về giữ ở động Khuất Lão (xã Tam Nông, tỉnh Phú Thọ). Sau thất bại này, Lý Nam Đế giao quyền cho đại tướng Triệu Quang Phục. Hai năm sau, Lý Nam Đế mất, đó là năm 548.

Mặc dù nhà nước Vạn Xuân tồn tại không được bao lâu trong lịch sử nhưng việc xưng đế, định niên hiệu riêng, đúc tiền riêng… chính là khẳng định nước ta ngang hàng với các triều đại Hán, Đường của Trung Quốc. Đó là sự phủ định quyền làm “bá chủ toàn thiên hạ” của hoàng đế phương Bắc và là sự khẳng định dứt khoát rằng nòi giống Việt phương Nam là một thực thể độc lập, là chủ nhân của đất nước và nhất quyết giành quyền làm chủ vận mệnh của mình. 

Để tri ân công lao của Đức Hoàng đế Lý Nam Đế, gần 15 thế kỷ qua, ở nhiều địa phương trong cả nước, người dân vẫn duy trì các lễ hội nhân dịp ngày sinh, ngày mất, đặc biệt là ngày Lý Bí lên ngôi (12 tháng Giêng).

Trong 2 ngày, 27 và 28/2/2026 (tức ngày 11 và 12 tháng Giêng), tại đền Mục thuộc quần thể Khu di tích lịch sử Quốc gia Lý Nam Đế, UBND tỉnh Thái Nguyên tổ chức Lễ hội Vạn Xuân nhằm khơi dậy niềm tự hào, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tạo không khí vui tươi, phấn khởi, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.