'Là cây một cội, là con một nhà'

Ngày 20/4/1995, tôi trong đoàn cán bộ tỉnh Bắc Thái do đồng chí Mai Phúc Toàn Phó Bí thư, Chủ tịch UBND tỉnh, dẫn đầu vào TP. Nha Trang dự kỷ niệm 20 năm tinh Khánh Hòa được giải phóng (20/4/1975). Câu chuyện về kết nghĩa anh em giữa Thái Nguyên và Khánh Hòa, Bắc Kạn và Kon Tum trong chống Mỹ được nhắc nhớ đầy thân tình, ruột thịt. Đoàn Bắc Thái chúng tôi được Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa Nguyên Văn Tự quan tâm đặc biệt…

Bộ đội miền Bắc lên đường chi viện cho chiến trường miền Nam. Ảnh T.L

Trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước, mục tiêu của cách mạng Việt Nam là đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào, thống nhất đất nước. Khởi động vào năm 1960, phong trào kết nghĩa các tỉnh, thành nhằm mục đích động viên dân và quân miền Bắc thi đua sản xuất và chiến đấu bảo vệ miền Bắc, chi viện cho miền Nam theo tinh thần: "Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người", đồng thời cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân, dân miền Nam.

Bên cạnh đó, các tỉnh, thành phố kết nghĩa được giao nhiệm vụ nhận con em miền Nam tập kết về nuôi dưỡng và cán bộ miền Nam ra an dưỡng theo kế hoạch của cấp trên; cung cấp cán bộ cho các tỉnh miền Nam khi có yêu cầu; thăm hỏi, động viên cán bộ miền Nam tập kết trong các dịp lễ, Tết.

Nổi bật trong phong trào này là sự kiện kết nghĩa giữa các tỉnh, thành Bắc-Nam, như: Hà Nội với Huế, Sài Gòn; Hải Phòng với Đà Nẵng; Nghệ An với Quảng Ngãi; Quảng Bình với Quảng Trị Thừa Thiên; Thái Bình với Trà Vinh; Thái Nguyên với Khánh Hòa; Bắc Kạn với Kon Tum; Việt Bắc với Tây Nguyên…

Phong trào kết nghĩa Bắc - Nam là một trong những phong trào thi đua đáng chú ý của miền Bắc trong kháng chiến chống Mỹ. Cùng với các phong trào khác như: "Sóng Duyên Hải" trong công nghiệp, "Gió đại phong" trong nông nghiệp, "Cờ ba nhất" trong lực lượng vũ trang, "Hai tốt" trong trường học, "Thầy thuốc như mẹ hiền" trong ngành Y tế, "Ba cải tiến" trong các cơ quan, kết nghĩa tỉnh, thành mang đậm tình đoàn kết Bắc-Nam.

Với Bắc Kạn - Kon Tum, để kỷ niệm mối tình kết nghĩa, con đường dẫn vào trung tâm  thành phố Kon Tum (qua cầu treo Kon K'lor) đã được đặt tên là đường Bắc Kạn. Tại thành phố Bắc Kạn, đoạn Quốc lộ 3 đi qua trung tâm thành phố được đặt tên là đường Kon Tum. Trong cơn bão số 3 năm 2024, tỉnh Kon Tum đã tích cực hỗ trợ tiền bạc, của cải để giúp đồng bào Bắc Kạn khắc phục hậu quả thiên tai.

Kết nghĩa Thái Nguyên - Khánh Hòa bắt đầu từ những năm 1960 với rất nhiều việc làm thiết thực như: chia sẻ, động viên trong khi gian khó, quân và dân Thái Nguyên nỗ lực sản xuất cũng vì Khánh Hòa ruột thịt…

Thành phố Thái Nguyên có đường Nha Trang, Trường THCS Nha Trang và một trường THPT mang tên Khánh Hòa, có một mỏ than lớn mang tên Khánh Hòa. Tại Nha Trang có Trường THCS Thái Nguyên và đại lộ Thái Nguyên… Trong chiến tranh hai tỉnh cùng thi đua vì miền Nam ruột thịt, hậu phương thi đua với tiền phương.

Đại diện Trường THCS Thái Nguyên (tỉnh Khánh Hòa) trao tặng ủng hộ Trường THCS Nha Trang (tỉnh Thái Nguyên) khắc phục hậu quả thiên tai (tháng 10-2025).

Kháng chiến thành công, các địa phương tiếp tục giúp đỡ nhau, thi đua với nhau. Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa Nguyễn Văn Tự chia sẻ thật cảm động: Ngày 20/4/1975, Khánh Hòa được giải phóng, đầu tháng 5-1975, Bắc Thái  đề xuất giúp nông dân Khánh Hòa phục hồi sản xuất.

Ngay sau khi đường sắt Bắc Nam được nối, một chuyến tầu  chở trâu Chợ Đồn, Na Rì được gửi tặng Khánh Hòa… Còn cố nhà thơ Giang Nam, nguyên Phó Chủ tịch tỉnh Khánh Hòa có lần tâm sự: Khi còn trên rừng mỗi lần nghe Đài Tiếng nói Việt Nam nói về Gang Thép Thái Nguyên đang xây dựng chúng tôi thấy tự hào, tin tưởng vào một ngày mai đẹp, giầu…

Âm nhạc, thơ ca phục vụ cho phong trào kết nghĩa cũng hết sức ấn tượng. Nổi bật sự kiện kết nghĩa giữa các tỉnh thành Bắc-Nam, như mối tình Hà Nội - Huế - Sài Gòn đã đi vào câu ca "Hà Nội - Huế - Sài Gòn như cây một gốc, như con một nhà", hay "Hải Phòng - Đà Nẵng - nặng lòng tình nghĩa"…

Mối kết nghĩa Hà Tĩnh - Bình Định đã được đề cập đến trong bài thơ "Mừng chiến thắng với trời quê" của Duy Thảo, với câu "Bình Định ruột rà thương nhớ không nguôi". Bài hát Hai chị em “Cô Ba dũng sĩ quê ở Trà Vinh, chị Hai năm tấn quê ở Thái Bình…” đã giúp người nghe hiểu thêm về một thời chưa xa.

Còn với Việt Bắc, Thái Nguyên, bài thơ Việt Bắc - Tây Nguyên của Nông Quốc Chấn đã nói nên mối tình cao đẹp của hai khu kết nghĩa: “Mười bốn lần ăn rằm tháng Bẩy/Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa/Từ Cụ Hồ về ta đứng dậy/Ta mới hay có anh em ta”…

Phong trào kết nghĩa với những hiệu quả thiết thực đã góp phần không nhỏ vào thắng lợi chung của dân tộc ta hơn nửa thế kỷ trước.