Sắc Tết trong cộng đồng các dân tộc tỉnh Thái Nguyên

Tỉnh Thái Nguyên, nơi hội tụ của hơn 51 dân tộc anh em, dịp Tết không chỉ là khoảnh khắc giao thoa của đất trời, mà còn là thời điểm những nét văn hóa được hồi sinh qua hành trình tìm về với nguồn gốc, tổ tiên, gia đình, với núi rừng bằng các phong tục chuẩn bị đón Tết khác nhau.

Người Dao trang trí bàn thờ đón Tết

Bên cạnh những công việc chuẩn bị quen thuốc như: thịt lợn, giã bánh, dọn dẹp nhà cửa... với người Dao, trang trí bàn thờ là công việc quan trọng, nhất định phải làm trong mỗi dịp đón năm mới. Người Dao quan niệm, bàn thờ là nơi cư ngụ của tổ tiên, là nơi con cháu thể hiện lòng thành kính, tưởng nhớ đến cha ông, cội nguồn.

Trang trí bàn thờ là công việc quan trọng nhất trong việc chuẩn bị đón Tết của người Dao.

Từ khoảng 15 tháng Chạp, người Dao sẽ tìm thầy làm lễ mời tổ tiên về cùng con cháu ăn Tết, báo cáo với tổ tiên rằng một năm đã qua và chuẩn bị bắt đầu một năm mới, cảm ơn tổ tiên trong năm qua đã phù hộ cho gia đình luôn an khang, thịnh vượng.

Với người Dao, Tết đã bắt đầu từ ngày thầy cúng làm lễ. Khi đến ngày cuối cùng của năm cũ, người già, trẻ nhỏ trong nhà sẽ cũng nhau cắt giấy màu để trang trí ban thờ thật đẹp, tạo điểm nhấn cho cả ngôi nhà. Màu giấy thường được sử dụng trong việc trang trí bàn thờ chủ yếu với bốn màu: xanh, đỏ, tím, vàng. Đây là những màu tượng trưng cho 4 mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông.

Những người khéo tay hơn sẽ cắt giấy hình mặt trời tỏa sáng dán bên trong, giữa và 2 bên hai bên ban thờ, ngoài ra còn cắt hình cờ với các màu sắc để dán trước ban thờ, cửa chính, cửa bếp. Các cháu nhỏ sẽ được phân công dán giấy màu, tiền giấy vào chuồng gà, chuồng lợn, cái cày, con dao, cái cuốc,… để cảm ơn chúng đã làm việc một năm vất vả để có được mùa màng bội thu, lợn, gà chóng lớn.

Mỗi gia đình đều có cách trang trí bàn thờ riêng, theo những cách khác nhau nhưng đều phải theo những màu sắc nhất định. Nhà nào có người cắt giấy khéo đều được hàng xóm đến nhờ vì cũng muốn gian thờ của nhà mình thật đẹp để tổ tiên được ở nơi tốt, không kém hàng xóm, khách đến chơi nhìn thấy ban thờ được trang trí sạch đẹp cũng khen chủ nhà biết hiếu kính với tổ tiên, sang năm mới sẽ được phù hộ làm ăn phát đạt, may mắn và sức khỏe cho gia chủ.

Người Tày với phong tục đụng lợn Tết

Giữa nhịp sống hối hả, khi mỗi người hằng ngày đều tất bật với công việc, dịp Tết chính là khoảng thời gian quý báu để anh em, họ hàng, làng xóm quây quần bên nhau, thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Trong không khí những ngày giáp Tết, ngoài việc các gia đình thân thiết, anh em, hàng xóm cùng nhau dọn dẹp đường làng, ngõ xóm, chuẩn bị củi, lá gói bánh chưng… người Tày có tục lệ các anh em trong cùng một gia đình hoặc bạn bè, hàng xóm thân thiết cùng “đụng lợn”.

Đây là một phong tục mang đậm tinh thần đoàn kết cộng đồng và sự sẻ chia khi các gia đình cùng nhau góp tiền, góp công để mổ chung một con lợn. Việc đụng lợn không chỉ nhằm chuẩn bị thực phẩm ăn Tết, mà còn là dịp để mọi người cùng thể hiện tình làng, nghĩa xóm đầm ấm.

Đối với dân tộc Tày, Tết là dịp để kết nối gia đình và cộng đồng.

Đến ngày đã chọn, thường là sau 25 tháng Chạp, các gia đình đã bàn nhau đụng lợn từ trước sẽ tập trung lại. Từ sáng sớm tinh mơ, tiếng lợn kêu, tiếng gọi nhau í ới đã vang khắp các ngõ.

Lợn Tết được chọn thường là của gia đình tự nuôi hoặc chọn từ nguồn lợn được chăn chủ yếu là thức ăn tự nhiên như: rau, chuối, ngô… để đảm bảo chất lượng ngon nhất. Khi đã đông đủ mọi người sẽ phân công việc cụ thể, đàn ông, thanh niên sẽ đảm nhận việc thịt, mổ lợn; phụ nữ lo rửa lá dong, đun nước, chuẩn bị gia vị, làm các món ăn phụ…

Cũng vào những dịp này, trẻ con các gia đình được dịp gặp gỡ, làm quen rồi vui vẻ chơi đùa càng làm không khí ngày cận Tết rộn ràng. Khi trời dần sáng, lợn đã được sơ chế xong, người thuần thục nhất sẽ chia các phần đều có đầy đủ phần thịt nạc, phần mỡ, phần xương, ba chỉ... cho các gia đình Khi đã chia xong, phần để dành sẽ được chế biến làm các món cho bữa ăn chung.

Bên bếp lửa ấm, các gia đình không phân biệt nam nữ, người già hay người trẻ, mỗi người một công việc, ai có sở trường làm món nào sẽ được ưu tiên thể hiện tài nấu món đó, những người còn lại sẽ dọn dẹp, rửa bát, kê bàn ghế,… Khi mọi thứ đã xong, mọi người sẽ quây quần bên mâm cơm cuối năm, cùng nhau trò chuyện kể về những việc đã làm được trong năm, hỏi thăm sức khoẻ, gia đình... của nhau.

Trong ký ức của nhiều người Tày, phong tục đụng lợn là dấu mốc báo hiệu Tết đã về rất gần. Không khí rộn ràng, tiếng nói cười xen lẫn, âm thanh vang đều đều của tiếng thớt lẫn trong mùi khói bếp và mùi thịt mới khiến bản làng như ấm lên giữa những ngày cuối năm.

Phong tục đụng lợn không chỉ phản ánh nếp sống cộng đồng bền chặt, mà còn thể hiện cách người Tày gìn giữ giá trị đoàn kết, tương thân tương ái, những giá trị làm nên cốt lõi văn hóa của bản làng.

Người Sán Dìu – ngày Tết du Xuân và hát Soọng cô

Trong không khí Tết của người Sán Dìu, bên cạnh nghi lễ cúng tổ tiên trang trọng, tiếng hát Soọng cô cất lên như trong những chuyến du xuân trở thành nét văn hoá đặc trưng của đồng bào. Những ngày đầu năm mới, khi các đôi trai gái, anh em, họ hàng, làng xóm gặp gỡ, bên cạnh lời chúc nhau điều tốt lành cũng là lúc điệu hát Soọng cô được vang lên từ giọng ca mượt mà của các anh, các chị.

Không cần sân khấu hoành tráng hay nhạc cụ cầu kỳ, chỉ cần một khoảng sân, một khoảng đất rộng, hay hiên nhà để mọi người tập trung là lúc những lời ca đối đáp ngân lên, chậm rãi mà tha thiết, như cách người Sán Dìu gửi gắm ước vọng đầu năm qua từng câu hát.

Đặc biệt, đã có những mối duyên của người Sán Dìu bắt đầu từ một chuyến du xuân như vậy từ một lời Soọng cô hay, mang nhiều ý đẹp đến một nụ cười gây thương nhớ của những đôi trẻ. Không ồn ào, không hẹn hò vội vã, chỉ là để tiếng hát ở lại trong trí nhớ nhau, như một hạt mầm gieo xuống mùa Xuân.

Chỉ cần một khoảng đất rộng để mọi người tập trung là lúc những lời ca đối đáp ngân lên.

Ông Diệp Văn Bảy, sinh năm 1947, ở xã Thành Công, một người am hiểu và biết nhiều các làn điệu Soọng cô, cho biết: Hát Soọng cô ngày Tết không đơn thuần là giao duyên, mà còn là một hình thức chúc xuân mang đậm bản sắc văn hóa. Trong lời ca, người hát chúc nhau sức khỏe, gia đình yên ấm, mùa màng bội thu, có khi là những lời hỏi thăm tinh tế, ý nhị.

Mọi thứ chỉ dừng lại ở việc giao lưu, ôn lại kỷ niệm và lời chúc mừng đầu năm mới. Để rồi khi Tết qua, mỗi người lại trở về nhịp sống thường ngày, tiếng Soọng cô vẫn âm thầm theo họ, nuôi dưỡng ký ức, nối dài sợi dây văn hóa bền bỉ của người Sán Dìu qua từng mùa Xuân tiếp nối.

Các làn điệu hát Soọng cô hiện nay vẫn được truyền miệng qua nhiều thế hệ trong cộng đồng dân tộc Sán Dìu, chứa đựng tri thức dân gian, lối ứng xử và quan niệm sống của đồng bào. Trong nhịp Tết rộn ràng nhưng không vội vã, Soọng cô như sợi chỉ mềm kết nối cá nhân với cộng đồng, hiện tại với quá khứ, làm cho mùa Xuân của người Sán Dìu không chỉ đến từ đất trời, mà còn nảy nở từ chính tiếng hát của con người.

Giữa đời sống hiện đại, hát Soọng cô trong dịp Tết trở thành nét văn hóa quý giá để người Sán Dìu nhận diện và gìn giữ bản sắc của mình.

Người Mông luôn nổi bật trong trang phục truyền thống ở các lễ hội.

Người Mông sặc sỡ trong trang phục đi hội

Đón năm mới, người Mông chú trọng nhiều đến mua sắm và diện những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất. Đến ngày 30, khi mọi công việc chuẩn bị đã hoàn thành, nhà nhà cùng nhau ăn Tết.

Thay vì mang gà, bánh chưng đến nhà ngoại, đồng bào người Mông sẽ mời gia đình thông gia đến chơi và ăn cơm. Ngoài thịt lợn, thịt gà thì trong mâm cơm đón Tết nhất định phải có mèn mén, món ăn đặc trưng được làm từ ngô chan với canh thịt gà và ăn cùng món “Tào phủ nảo”, tạo thành hương vị đặc trưng khó quên. Ngoài ra, bà con cũng làm những thức bánh quen thuộc như: bánh chưng gù, bánh giầy,...

Với đồng bào Mông, Tết gắn liền với các lễ hội xuân và những cô gái chính là bông hoa rực rỡ nhất. Trong bộ trang phục lấp lánh, cầu kỳ đủ màu sắc, trai gái nô nức du xuân, tưng bừng hòa mình vào những trò chơi dân gian như: tung còn, hát đối giao duyên...

Ở Thái Nguyên, cộng đồng người Mông chủ yếu gồm các nhánh như Mông Hoa, Mông Trắng, Mông Đen, mỗi nhánh mang sắc thái trang phục riêng biệt trong ngày Xuân. Người Mông Hoa nổi bật với váy áo nhiều màu, hoa văn thêu và in sáp ong dày đặc, tạo nên tổng thể rực rỡ như một bức tranh thổ cẩm.

Phụ nữ Mông Trắng thường mặc váy trắng xếp ly, áo nhiều hoa văn, tạo vẻ thanh nhã, tinh khôi; còn người Mông Đen lại chuộng gam màu trầm, giản dị nhưng khỏe khoắn, thể hiện nét đẹp mộc mạc của cư dân miền núi cao…

Những cô gái Mông diện váy mới, đeo vòng bạc, xúng xính theo tiếng khèn của những chàng trai Mông, cùng nhau chơi trò ném pao mang theo khát vọng về tình yêu, hạnh phúc và một năm mới tươi sáng.

Với những chàng trai Mông dịp lễ hội xuân là lúc họ tụ tập cùng nhau chơi trò yêu thích: đánh cù. Đây là một trò chơi đòi hỏi sức mạnh, sự khéo léo và thu hút đông người tham gia.

Quả cù thường to bằng nắm tay, được đẽo cẩn thận từ gỗ chắc và chơi ở bãi đất rộng với số lượng người không hạn chế. Đây là trò chơi dân gian đặc sắc của người dân tộc Mông đã có từ lâu và được duy trì qua nhiều đời. Chính từ những cuộc du xuân này, nhiều đôi trai gái đã nên vợ, chồng và nâng cao hơn nữa tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư...

Trong dòng chảy của nhịp sống hiện đại, văn hóa các dân tộc tỉnh Thái Nguyên vẫn sống lâu bền qua những điều bình dị nhất. Để rồi mỗi mùa Xuân về, khi truyền thống nhớ về nguồn cội, ơn sinh thành, tinh thần coi trọng sự đoàn kết, kết nối cộng đồng trong các phong tục, tập quán thì cũng là lúc văn hóa được dịp ngân lên những giá trị tốt đẹp nhất.