Ca khúc Ba Bể pé tiên – Những điều chưa biết

Trong cuốn Tiếng ca người Bắc Kạn, tập II do nhạc sĩ Nông Văn Nhủng sưu tầm và biên soạn, có gần 100 ca khúc được sáng tác trong giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2010. Trong số đó, Ba Bể pé tiên của nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương là một trong những ca khúc được đông đảo công chúng yêu mến. Giai điệu mượt mà, đậm chất dân ca miền núi cùng ca từ giàu hình ảnh đã giúp bài hát nhanh chóng lan tỏa, được nhiều thế hệ nghệ sĩ thể hiện, nhiều người thuộc lòng và trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu viết về hồ Ba Bể.

Ít ai biết rằng, phía sau sự ra đời của ca khúc ấy là những câu chuyện đầy cảm xúc, gắn với một chuyến đi thực tế sáng tác, với những con người bình dị và một cuộc gặp gỡ đã làm thay đổi cấu trúc cũng như chiều sâu của tác phẩm.
Trong bức thư đề ngày 19/5/1998 gửi Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Kạn nhân dịp Hội xuất bản số đầu tiên của Tạp chí Văn nghệ Ba Bể, nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương gửi kèm một tấm ảnh làm quen với bạn bè cùng bản nhạc Ba Bể pé tiên. Trong thư, ông viết những dòng tâm sự chân thành:
“Hồ mùa xuân trong xanh, em chèo thuyền long lanh, in bóng nước - Động Puông… Nơi ao tiên xuống tắm, nơi tiên hội tung còn - Pò Già Mải… biết bao kỳ tích mang truyện huyền thoại dân gian.
Cảnh sắc tuyệt diệu lôi cuốn lòng người bởi sức hấp dẫn mãnh liệt của sắc đẹp vùng trời Ba Bể.
Tôi không bao giờ quên sự tiếp đãi ân cần của các đồng chí lãnh đạo huyện Ba Bể cũng như các chị em hướng dẫn viên du lịch dịu dàng, duyên dáng đã góp phần cùng tác giả làm nên bài Ba Bể pé tiên được bạn bè gần xa mến mộ…”.
Những lời tâm sự ngắn gọn ấy phần nào cho thấy nguồn cảm hứng để ông viết nên ca khúc. Với Hoàng Hoa Cương, Ba Bể không chỉ là một danh thắng nổi tiếng mà còn là miền ký ức đẹp, nơi ông được sống trong tình cảm chân thành của những con người vùng hồ và tìm thấy chất liệu nghệ thuật để sáng tạo.

NHẠC SĨ HOÀNG HOA CƯƠNG (1930 - 2009) Ông sinh ngày 15/9/1930, dân tộc Tày, quê Hoà An, Cao Bằng, nguyên Trưởng đoàn Văn công tỉnh Cao Bằng, nguyên Hiệu trưởng Trường Văn hoá nghệ thuật Cao Bằng có bút danh Hoa Cương. Ông mất ngày 17/4/2009. Hoa Cương tham gia hoạt động văn nghệ trong quân đội từ năm 1946, năm 1956 - 1964 ông học tại Trường Âm nhạc Việt Nam, sau đó về Sở Văn hóa Cao Bằng công tác vừa làm lãnh đạo, quản lý đơn vị nghiệp vụ văn hoá nghệ thuật cấp tỉnh, vừa sáng tác âm nhạc. Những tác phẩm của ông chủ yếu dựa trên các chất liệu dân ca Tày như: âm nhạc cho ca kịch Cây breng Trường Sơn, một số ca khúc: Dù rằng em hát chưa hay, Hát về một kỷ niệm, Suối Lênin nhớ Bác, Tổ khúc Non xa xa (thơ Hồ Chủ tịch), Lời ru, Trăng soi đường Bác...

Cho đến hôm nay, trải qua nhiều năm, nhiều ca khúc của nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương vẫn được người yêu nhạc nhớ đến như: Phua bộ đội, mjề dân quân; Phác chài chiến sĩ biên cương; Trăng soi đường Bác; Hải bjoóc hải hoa; Tổ khúc non xa xa; Bjoóc dú tềnh pé Ba Bể… Trong số đó, Ba Bể pé tiên được xem là tác phẩm có sức sống bền bỉ nhất, vừa mang đậm âm hưởng dân gian, vừa giàu chất trữ tình.
Thế nhưng, sự ra đời của ca khúc này cũng để lại nhiều giai thoại khiến không ít người yêu văn nghệ tò mò muốn tìm hiểu.
Một ngày cuối năm 2025, tôi tìm gặp lại bà Vi Thị Sinh, hiện trú tại xã Chợ Rã, tỉnh Thái Nguyên. Bà là người trực tiếp chứng kiến, đồng thời cũng có một phần gắn bó với hoàn cảnh ra đời của ca khúc Ba Bể pé tiên. Ở tuổi 83, bà vẫn khỏe mạnh, minh mẫn và còn nhớ khá rõ những kỷ niệm của hơn bốn mươi năm trước.
Nhắc đến chuyến đi thực tế sáng tác của các nhạc sĩ, bà không giấu được sự xúc động.
Bà kể rằng, khoảng tháng 9 năm 1984, khi huyện Chợ Rã và huyện Ngân Sơn còn thuộc tỉnh Cao Bằng, để chào mừng sự kiện đổi tên huyện Chợ Rã thành huyện Ba Bể, Công đoàn tỉnh Cao Bằng đã tổ chức một chuyến đi thực tế sáng tác tại vùng hồ Ba Bể.
Đoàn do ông Lê Minh, Chủ tịch Công đoàn tỉnh, phụ trách cùng ba nhạc sĩ: Hoàng Hoa Cương, Quang Cường và một nhạc sĩ tên Hùng.
Lãnh đạo huyện bố trí đoàn nghỉ tại nhà khách trong khuôn viên cơ quan. Anh Sao, Thư ký Công đoàn huyện, trực tiếp đưa đoàn đi thực tế theo yêu cầu. Còn bà Vi Thị Sinh, khi ấy là cán bộ Công đoàn huyện, đảm nhận việc phục vụ sinh hoạt và ăn uống cho đoàn.
Suốt nhiều ngày liền, các nhạc sĩ xuống thuyền từ bến sông cạnh cơ quan để tham quan hồ Ba Bể. Đồng hành với đoàn là những hướng dẫn viên du lịch địa phương. Mỗi chuyến đi đều đầy ắp câu chuyện về lịch sử vùng đất Nặm Pé, về động Puông, ao Tiên, Pò Già Mải (đảo Bà Góa) cùng những truyền thuyết đã tồn tại từ bao đời.
Theo lời bà Sinh, đến khoảng ngày thứ tư, những bản thảo đầu tiên đã xuất hiện. Nhạc sĩ Hùng hoàn thành bài Ba Bể quê em. Còn Hoàng Hoa Cương viết một ca khúc mang tên Ba Bể hồ tiên, dựa trên làn điệu then cải biên và đặt lời mới.
Biết bà Sinh từng có 5 năm là diễn viên Đoàn Văn công, nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương thường trao đổi với bà về chuyên môn. Ông lắng nghe bà đàn, hát và chia sẻ cảm nhận về từng câu nhạc, từng lời ca.

Bà kể: với 35 câu thơ theo thể tự do đặt lời cho cho cải biên làn điệu then, tôi hát thử mà lòng rưng rưng xúc động. Bài thơ đã mượn cánh én chuyển tải thông tin về vùng đất đi qua để dẫn đến vùng hồ, lần lượt chiêm ngưỡng những cảnh quan, ngỡ ngàng trước cảnh sơn thủy hữu tình mà thiên nhiên ban tặng. Đến câu thứ 22 và 23: Sang thăm Pò Già Mải đam mê/ Huyền thoại xưa hòn đá Goá chồng”. Lòng tôi chợt nhói đau, không giấu được giọt nước mắt tuôn rơi. Ngắc ngứ giây lâu mới hát tiếp câu thứ 24 và 25: Chim én gọi mùa xuân lại đến /Thuyền em lại về bến tiên nga. Và, cho đến câu thứ 35, hết bài. Khoảnh khắc nghẹn ngào ấy của tôi đã không qua được sự tinh ý của anh, người nhạc sĩ đã lặng đi. Hôm sau anh ân cần hỏi han về gia đình tôi, “Chồng em là cán bộ Công đoàn tỉnh Bắc Thái, đi bộ đội năm 1967 khi con gái đầu mới được ba tuổi, cháu thứ hai mới được ba tháng trong bụng mẹ. Anh ấy đã hy sinh lúc 6 giờ 30 phút ngày 29/4/1975 tại Bà Rịa - Vũng Tàu. Một ngày trước ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng!”, người nhạc sĩ đã lặng đi giây lâu.

Hai ngày sau, anh đưa tôi một bản nhạc đã sửa, đặt lại tên bài là Ba Bể pé tiên.
Sau câu thứ 23 Huyền thoại xưa hòn đá Goá chồng… chuyển thể sang đoạn solo (adlibilum-tuỳ ý )
Lòng lưu luyến bước chân xuống thuyền… Anh lỡ để nụ cười rơi xuống…Lắng xuống thềm hòn Già Mải sóng…xô.
Rồi bắt sang câu: Chim én gọi mùa xuân lại đến
Thuyền em lại về bến tiên nga
cho đến hết bài.
 Với chút ít kinh nghiệm về biểu diễn, cảm nhận được về ca khúc, tôi xúc động nhận ra một ca khúc đã hoàn toàn tròn trịa, chỉ với 22 ca từ thôi đoạn SOLO ấy là phút mặc niệm, là những ngôi sao tặng cho một ca khúc về một vùng đất thiêng và cả những thân phận con người.
Chính chi tiết ấy đã làm cho Ba Bể pé tiên không chỉ còn là một bài hát ca ngợi cảnh đẹp, mà trở thành một tác phẩm giàu tính nhân văn, chứa đựng tình yêu quê hương, lòng biết ơn quá khứ và sự sẻ chia đối với những người đã hy sinh vì đất nước.
Sau này, mỗi khi có dịp gặp anh em ở Ba Bể, nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương vẫn thường gửi lời hỏi thăm bà Vi Thị Sinh. Cuộc gặp gỡ năm nào chỉ diễn ra trong ít ngày nhưng đã để lại trong lòng cả hai những tình cảm đẹp và góp phần làm nên một ca khúc sống mãi với thời gian.
Giờ đây, nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương đã đi xa nhưng Ba Bể pé tiên vẫn còn sống mãi. Người phụ nữ từng hát bản thảo đầu tiên của Ba Bể pé tiên cũng đã bước sang tuổi xưa nay hiếm. Nhưng giai điệu ấy vẫn còn vang lên trên sóng phát thanh, trong các hội diễn văn nghệ, trong những chương trình biểu diễn và trong ký ức của nhiều thế hệ người yêu âm nhạc.

Viết lại những tư liệu này, người viết xin coi đây như một nén tâm nhang tưởng nhớ cố nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương, đồng thời cũng là một món quà nhỏ gửi tới những người yêu văn nghệ quê hương, để thêm một lần hiểu rằng đằng sau mỗi tác phẩm nghệ thuật chân chính luôn có những câu chuyện lặng lẽ mà xúc động, góp phần làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm trong lòng công chúng.