Về 'thủ phủ hoa lan' Trung Thần

Dưới cái nắng gay gắt, chúng tôi trở lại xóm Trung Thần, xã Đồng Hỷ - nơi được nhiều người ví như “thủ phủ hoa lan” của Thái Nguyên. Làng lan những ngày này nhộn nhịp hơn thường lệ. Những giàn lan xanh mướt trải dài khắp các khu vườn, người dân tất bật chăm sóc cây, nhân giống và chuẩn bị hàng cho khách. Sau nhiều năm chịu tác động từ cơn sốt lan đột biến và những biến động của thị trường, làng nghề hoa lan Trung Thần đang dần lấy lại nhịp phát triển.

Trở về với những giống lan truyền thống

Hiện nay, Trung Thần có khoảng 120 hộ trồng lan trên tổng số 196 hộ dân. Nghề trồng lan đã trở thành sinh kế quan trọng của nhiều gia đình trong xóm. Dọc các tuyến đường trong làng, không khó để bắt gặp những khu vườn với hàng nghìn chậu lan được chăm sóc bài bản. Nhiều hộ đã đầu tư nhà lưới, hệ thống tưới tự động và chủ động nhân giống để phục vụ thị trường.

Gia đình ông Trương Văn Năm là một trong những hộ trồng lan có quy mô lớn của làng nghề. Trên diện tích giàn lan gần 800m2, ông duy trì khoảng 6.000 chậu lan đuôi cáo cùng nhiều dòng hoàng thảo truyền thống.

Ông Năm nhớ lại, trước khi xuất hiện cơn sốt lan đột biến, gia đình ông chủ yếu trồng và kinh doanh các dòng phi điệp thường - loại lan được người chơi ưa chuộng bởi vẻ đẹp tự nhiên và khả năng thích nghi tốt. Thời điểm thị trường thuận lợi, với diện tích sản xuất như hiện nay, mỗi năm gia đình ông có thể thu từ 400-500 triệu đồng.

Tuy nhiên, khi cơn sốt phi điệp đột biến bùng phát rồi nhanh chóng hạ nhiệt, thị trường hoa lan nói chung chịu tác động mạnh. Nhiều người chơi lan rời bỏ thị trường, giá dòng phi điệp thương phẩm cũng giảm sâu, khiến hoạt động sản xuất, kinh doanh của các nhà vườn gặp khó.

Để thích ứng với thị trường, gia đình ông chuyển hướng sang các giống lan truyền thống có nhu cầu ổn định hơn như lan đuôi cáo, quế lan hương và một số dòng hoàng thảo. Ông Năm cho biết: Hiện nay lan đuôi cáo bán đều hơn. Giá mỗi chậu dao động từ 200.000 đến 300.000 đồng. Khách mua chủ yếu là người chơi lan thực sự nên thị trường ổn định và bền vững hơn trước.

Không chỉ gia đình ông Năm, nhiều hộ dân trong làng cũng lựa chọn hướng đi tương tự. Thay vì chạy theo những giống lan có giá trị ảo, người dân tập trung vào các dòng lan có khả năng thích nghi tốt với điều kiện địa phương, dễ chăm sóc và phù hợp với nhu cầu số đông người chơi lan.

Ông Trường Văn Tuấn, Bí thư Chi bộ xóm, Trưởng Ban làng nghề hoa lan Trung Thần cho biết, thế mạnh lớn nhất của Trung Thần hiện nay là các dòng lan đuôi cáo, tam bảo sắc, quế lan hương và một số giống giáng hương truyền thống. Khí hậu, nguồn nước và môi trường ở đây rất phù hợp với dòng lan này. Đây vẫn là sản phẩm mang lại nguồn thu chủ lực cho nhiều hộ dân.

Gia đình ông Tuấn hiện duy trì khoảng 3.000 chậu lan, cho thu nhập bình quân hơn 100 triệu đồng mỗi năm. Trong làng còn hàng chục hộ có doanh thu khá từ nghề lan như gia đình các ông: Trần Văn Hải, Trần Văn Phúc, Trần Văn Lâm hay chị Năm Thảo.

Sản xuất vật tư phục vụ làng nghề

Bên cạnh cây lan, nhiều hộ dân ở Trung Thần còn mở rộng nguồn thu bằng việc sản xuất vật tư phục vụ nghề trồng lan. Đây được xem là hướng phát triển mới giúp gia tăng giá trị trong chuỗi sản xuất. Lợi thế của Trung Thần là có nguồn nguyên liệu sẵn có. Than cây keo được xử lý làm giá thể trồng lan; phân trâu, phân dê được ủ men vi sinh, kỹ trước khi bán ra thị trường.

Nhiều hộ dân không chỉ kinh doanh cây và giống lan mà còn sản xuất giá thể, phân hữu cơ phục vụ thị trường các tỉnh phía Bắc. Một tín hiệu tích cực khác là thị trường lan đang dần ổn định trở lại. Thương lái từ Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang, Vĩnh Phúc thường xuyên về tận làng thu mua. Hoạt động giao lưu, triển lãm cũng được khôi phục sau thời gian gián đoạn.

Theo ông Tuấn, điều người trồng lan mong muốn hiện nay không phải là những cơn sốt giá ngắn hạn mà là một thị trường bền vững, nơi sản phẩm được đánh giá bằng chất lượng cây giống và giá trị thực.

Sự hồi phục ấy được thể hiện rõ qua các hoạt động kết nối cộng đồng người trồng lan. Vừa qua, Hội thi và trưng bày hoa lan Trung Thần lần thứ hai đã thu hút khoảng 150 tác phẩm của 80 nhà vườn trong và ngoài tỉnh tham gia. So với lần đầu tổ chức năm 2023, chỉ có gần 50 tác phẩm và hơn 30 nhà vườn góp mặt, quy mô sự kiện năm nay tăng lên đáng kể.

Để tổ chức được sự kiện, Ban Tổ chức hoàn toàn huy động từ nguồn xã hội hóa, chủ yếu do các nhà vườn tự nguyện đóng góp. Ông Trường Văn Tuấn chia sẻ: Khó khăn nhất vẫn là kinh phí. Ban tổ chức phải họp nhiều lần mới thống nhất được phương án tổ chức. Sau đó đi vận động từng nhà vườn tham gia đóng góp để có nguồn lực thực hiện. Tuy còn nhiều khó khăn nhưng mọi người đều mong muốn duy trì sân chơi chung của người trồng lan.

Việc ngày càng có nhiều nhà vườn tham gia hội thi cho thấy sức sống của làng nghề đang dần trở lại. Đây chính là nơi giới thiệu những tác phẩm đẹp, để người trồng lan giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, tìm đầu ra cho sản phẩm và quảng bá thương hiệu làng nghề.

Nhìn lại chặng đường đã qua, nhiều người dân Trung Thần cho rằng cơn sốt lan đột biến là bài học lớn đối với nghề trồng lan. Khi thị trường lao vào những cuộc mua bán mang tính đầu cơ, nhiều giá trị truyền thống của nghề đã bị che lấp. Đến khi thị trường hạ nhiệt, người trồng lan mới nhận ra rằng sự bền vững chỉ có thể đến từ sản xuất thực chất.

Những giàn lan xanh mướt hôm nay ở Trung Thần không còn mang theo kỳ vọng về những thương vụ bạc tỷ. Thay vào đó là câu chuyện của những người nông dân kiên trì chăm cây, nhân giống và xây dựng thương hiệu làng nghề. Từ một thú chơi tao nhã, hoa lan đang trở lại đúng vị trí của một sản phẩm nông nghiệp có giá trị kinh tế. Và ở Trung Thần, cũng như nhiều vùng trồng lan khác của Thái Nguyên, sự trở lại ấy đang mở ra những tín hiệu lạc quan cho một nghề từng trải qua nhiều thăng trầm.